Taşıma Etkisi
Carryover Effect
Tanım
Araştırma katılımcılarının önceki deneysel koşullarda edindikleri deneyim veya durumların, sonraki koşullardaki performanslarını veya ölçüm sonuçlarını istem dışı etkilemesi durumu.
Örnek Vaka / Uygulama
Yeni bir bilişsel bellek testinin etkinliğini ölçmek isteyen bir araştırmacı, aynı gruba sırasıyla A ve B testlerini uygular. Eğer A testinde kullanılan strateji B testinde de kolayca kullanılabiliyorsa ve test sırası dengelenmediyse, B testindeki yüksek performans ilacın ya da yöntemin başarısından değil, taşıma etkisinden kaynaklanıyor olabilir.
Derin Analiz
Deneysel psikoloji ve metodolojide, özellikle tekrarlanan ölçüm tasarımlarında (repeated measures designs) içsel geçerliliği tehdit eden başlıca konfondan (karıştırıcı değişken) kaynaklarından biridir. Katılımcıların ilk koşulda öğrendikleri stratejiler, yorgunluk düzeyleri, edindikleri alışkanlıklar veya uygulanan farmakolojik ajanın vücuttan tam olarak atılamaması (pharmacological persistence), sonraki koşullardaki verileri kirletir. İstatistiksel olarak hata varyansını ve tip I hata olasılığını artırır. Bu artefaktı elimine etmek için deneme koşulları arasında yeterli dinlenme aralıkları bırakılması, tam dengeleme (counterbalancing) veya farmakolojik çalışmalarda arındırma dönemi (wash-out period) uygulanması metodolojik bir zorunluluktur.
Etimoloji
İngilizce 'carry over' (devam ettirmek, bir sonraki döneme aktarmak) fiil öbeğinden ve 'effect' (etki) sözcüğünden türetilmiştir.
Karıştırmayın
Pratik etkisi (practice effect) ve yorgunluk etkisi (fatigue effect) genellikle taşıma etkisinin alt türleri olarak karıştırılır; ancak taşıma etkisi bunların yanı sıra farmakolojik kalıntıları ve öğrenme transferini de içeren üst çatı kavramdır.