Tam Dengeleme
Complete Counterbalancing
Tanım
Deneysel çalışmalarda olası tüm tedavi veya koşul sıralamalarının katılımcı alt gruplarına en az bir kez atanmasını sağlayan kontrol prosedürüdür.
Örnek Vaka / Uygulama
Bellek üzerine yapılan bir çalışmada katılımcıların üç farklı öğrenme stratejisinin (A: Görsel, B: İşitsel, C: Kinestetik) performans üzerindeki etkisi incelenmektedir. Her katılımcı sırayla her üç stratejiyi de deneyimleyeceği için, stratejilerin sunum sırasından kaynaklanan pratik yapma veya yorgunluk etkisini ortadan kaldırmak amacıyla altı farklı grup oluşturulur ve her grup yukarıdaki altı farklı sıralamadan (A-B-C, A-C-B vb.) birine randomize edilerek atanır.
Derin Analiz
Deneysel tasarımlarda iç geçerliliği tehdit eden sıra etkilerini (order effects) ve öğrenme ya da yorgunluk gibi katılımcı türevli artık değişkenleri kontrol etmek için kullanılır. Eğer bir araştırmada $k$ sayıda deneysel koşul varsa, tam dengelemenin matematiksel olarak sağlanabilmesi için koşulların tüm olası permütasyonlarının ($k!$) oluşturulması ve her bir sıranın eşit sayıda katılımcıya uygulanması gerekir. Örneğin 3 farklı koşul (A, B, C) için $3! = 6$ farklı sıra elde edilir (ABC, ACB, BAC, BCA, CAB, CBA). Bu yöntem, taşıma etkilerinin (carryover effects) asimetrik olduğu durumlarda bile varyans analizinde (ANOVA) hata payını minimize ederek ana etkilerin saf bir şekilde gözlenmesine olanak tanır. Ancak koşul sayısı arttıkça (örn. 5 koşul için $5! = 120$ sıra) gereksinim duyulan örneklem boyutu katlanarak arttığından pratikliğini yitirir ve eksik dengeleme (incomplete counterbalancing) yöntemlerine geçiş zorunluluk haline gelir.
Etimoloji
Latince 'completus' (tamamlanmış, bütün) + Fransızca 'contre-' (karşı) ve 'balance' (terazi, denge) kelimelerinin bileşiminden türetilmiştir.
Karıştırmayın
Eksik dengeleme (incomplete counterbalancing) ve Latin karesi tasarımı (Latin square design). Eksik dengelemede tüm olası sıralamalar yerine sadece belirli bir alt küme kullanılırken, tam dengelemede $k!$ formülüyle verilen bütün olası permütasyonlar eksiksiz uygulanır.