Eksik Dengeleme
İncomplete Counterbalancing
Tanım
Deney düzeneğinde sıra etkilerini kontrol etmek amacıyla, tüm olası işlem sıralarının yalnızca sınırlı ve dengeli bir alt kümesinin kullanıldığı yöntemdir.
Örnek Vaka / Uygulama
Araştırmacı, üç farklı dikkat ilacının (A, B ve C) reaksiyon süresi üzerindeki etkisini incelemektedir. Tam dengeleme için 6 alt grup gerekirken, eksik dengeleme kullanılarak üç alt grup oluşturulur: 1. Alt grup A-B-C, 2. Alt grup B-C-A ve 3. Alt grup C-A-B sıralamasını alır. Böylece her ilaç her sırada (ilk, orta, son) eşit kez temsil edilmiş olur.
Derin Analiz
Deneysel psikoloji ve bilişsel bilimlerde tekrarlı ölçüm tasarımlarında, katılımcıların farklı koşullara maruz kalma sırası bağımlı değişken üzerinde sistematik bir sapmaya (sıra etkisi, yorgunluk veya öğrenme etkisi) yol açabilir. Olası tüm sıralamaların kullanıldığı tam dengeleme (complete counterbalancing) yöntemi işlem sayısı arttıkça matematiksel olarak imkansız hale gelir (örneğin n! formülü gereği 5 koşul için 120 farklı sıra gerekir). Eksik dengeleme, özellikle Latin karesi (Latin square) gibi matris tabanlı algoritmalar kullanarak, her koşulun her sırada eşit sıklıkta yer almasını sağlarken toplam sıra sayısını katılımcı grubuna uyarlanabilecek minimum düzeye indirger. Bu sayede iç geçerlik korunur.
Etimoloji
Latince 'in-' (olumsuzluk, değil) + 'completus' (tamamlanmış) sözcükleri ile Fransızca 'contre-' (karşı) + İngilizce 'balance' (denge) terimlerinin deneysel tasarım bağlamında birleşmesinden türetilmiştir.
Karıştırmayın
Tam dengeleme (complete counterbalancing) ile karıştırılır; tam dengelemede olası tüm kombinasyonlar kullanılırken, eksik dengelemede maliyet ve örneklem kısıtı nedeniyle yalnızca seçilmiş bir alt küme kullanılır.