Ana içeriğe atla
Psikoloji Sözlüğüm LogoPsikoloji Sözlüğüm

Manipülasyon

Manipulation

Tanım

Bireylerin kendi çıkarları doğrultusunda başkalarını sömürme, kontrol etme veya yönlendirme amacıyla sergiledikleri bilinçli davranışlar bütünü ve deneysel araştırmalarda bağımsız değişkenin araştırmacı tarafından kasıtlı olarak ayarlanması süreci.

Örnek Vaka / Uygulama

Bir sosyal psikoloji deneyinde, araştırmacının katılımcılara yapay bir başarı geribildirimi vererek onların öz-saygı düzeylerini geçici olarak yukarı ya da aşağı yönlü değiştirmesi deneysel manipülasyona örnektir; günlük yaşamda ise bir yöneticinin, çalışanın suçluluk duygusunu tetikleyerek normalde kabul etmeyeceği fazladan sorumlulukları üstlenmesini sağlaması psikolojik manipülasyona örnektir.

Derin Analiz

Manipülasyon kavramı, hem psikososyal dinamiklerde hem de deneysel metodolojide iki farklı boyutta incelenir. Klinik ve sosyal psikoloji bağlamında, genellikle karşı tarafın özerkliğini zedeleyen, örtük ya da açık telkinlerle kişinin kararlarını manipülatörün lehine çeviren toksik davranış kalıplarını ifade eder. Bilişsel düzeyde ise kurbanın gerçeklik algısını (gaslighting benzeri mekanizmalarla) sorgulamasına yol açabilir. Deneysel metodoloji ve istatistiksel tasarımda ise bağımsız değişkenin (experimental variable) seviyelerinin araştırmacı tarafından sistematik olarak değiştirilmesi işlemidir. Bu ikinci anlamda manipulasyon, nedensellik bağının (causality) kurulabilmesi için manipülasyon kontrolü (manipulation check) testleriyle geçerliliği doğrulanan zorunlu bir deneysel adımdır.

Etimoloji

Latince 'manus' (el) kelimesinden türetilen 'manipulus' (avuç dolusu, bir tutam) sözcüğüne dayanır; zamanla el becerisiyle yönlendirme ve nesneleri ya da durumları şekillendirme anlamını kazanmıştır.

Karıştırmayın

İkna (persuasion) ile sıklıkla karıştırılır; ikna şeffaf bilgi paylaşımına ve rasyonel argümanlara dayanırken, manipülasyon aldatma, sömürü ve örtük kontrol içerir.

Keşfetmeye Devam Edin

Bağımsız Değişken

İndependent Variable (IV)

Bir deneyde, bağımlı değişken üzerindeki etkisini veya neden olduğu değişimi gözlemlemek amacıyla araştırmacı tarafından bizzat manipüle edilen ya da öncelikli olarak ölçülen temel faktördür.

İncele

Deneysel Desen

Experimental Design

Bilimsel bir araştırmada geçerli nedensellik sonuçlarına ulaşmak amacıyla katılımcı seçimi, değişken manipülasyonu ve dışsal etkilerin minimize edilmesini sistematik olarak planlayan metodolojik çerçevedir.

İncele

Gaslighting

Gaslight

Bir bireyin algılarını, anılarını veya olayları anlamlandırma biçimini sistematik olarak manipüle ederek kendi akıl sağlığından ve gerçeklik algısından şüphe etmesine yol açan psikolojik taciz biçimi.

İncele

Nedensellik

Causality

Her olayın kendinden önceki olaylar zincirinin bir sonucu olduğu ve öncül koşulların belirli neticeler doğurduğu temel felsefi ve bilimsel sayıltı.

İncele