Kurucu Etkisi (Founder Effect) | Psikoloji Sözlüğüm

Tanım

Büyük bir ana popülasyondan ayrılan küçük bir grubun yeni bir koloni kurması sonucu, genetik çeşitliliğin daralması ve belirli genetik özelliklerin orantısız şekilde baskın hale gelmesi durumu.

Örnek Vaka / Uygulama

İzole bir adaya yerleşen sadece 20 kişilik küçük bir insan grubundan oluşan yeni toplumda, ana vatanda binde bir görülen çekinik bir genin kuruculardan birinde bulunması nedeniyle, birkaç kuşak sonra adadaki popülasyonda bu genetik hastalığın görülme sıklığının %15'e kadar çıkması.

Derin Analiz

Popülasyon genetiği ve evrimsel biyoloji düzleminde kurucu etkisi, genetik sürüklenmenin (genetic drift) özel ve dramatik bir formudur. Ana popülasyondan izole olan küçük kurucu grup, orijinal havuzun rastgele ama sınırlı bir örneğini temsil eder. Bu durum, nadir bulunan alellerin yeni popülasyonda ani bir sıklık artışı göstermesine ya da aksine tam tersi bir mekanizmayla bazı genetik varyantların tamamen yok olmasına yol açar. Ernst Mayr tarafından 1952'de formüle edilen bu kavram, hem insan migrasyon modellerinin izlenmesinde antropolojik açıdan hem de belirli monogenik ve kompleks hastalıkların (örneğin bazı Ashkenazi Yahudi popülasyonlarındaki BRCA mutasyonları) izole gruplarda neden kümelendiğini açıklayan klinik genetik bağlamında kritik bir etiyolojik rol oynar.

Etimoloji

İngilizce 'founder' (kurucu, temeli atan) ve 'effect' (etki, netice) kelimelerinin birleşiminden türetilmiştir; popülasyon genetiğinde yeni bir koloni kuran bireylerin ana popülasyondan kopuşunu ve genetik havuzun sınırlanmasını ifade eder.

Karıştırmayın

Genetik sürüklenmenin daha geniş bir versiyonu olan 'darboğaz etkisi' (bottleneck effect) ile sıklıkla karıştırılır; darboğaz ani bir felaket sonucu popülasyonun büyük kısmının ölmesiyle oluşurken, kurucu etkisi yeni bir yaşam alanının az sayıda birey tarafından kolonize edilmesiyle başlar.