Serbest Edim
Free Operant
Tanım
Edimsel koşullama süreçlerinde, organizmanın çevresel kısıtlamalara veya deneysel müdahalelere maruz kalmaksızın, dilediği herhangi bir zaman diliminde özgürce gerçekleştirebildiği tepki türüdür.
Örnek Vaka / Uygulama
Bir Skinner kutusuna yerleştirilen laboratuvar faresi, deneyci tarafından herhangi bir uyaranla yönlendirilmeden, kendi içsel temposuyla kaldıraç basma davranışını dilediği sıklıkta ve zamanda gerçekleştirir; bu süreçteki basma sayısı ve aralıkları serbest edim verisi olarak kaydedilir.
Derin Analiz
Deneysel psikoloji ve davranış analizinde, serbest edim paradigması B.F. Skinner’ın çalışmalarının temel taşlarından birini oluşturur. Ayrık deneme (discrete trial) prosedürlerinin aksine, serbest edim yöntemi organizmaya yanıt verme hızı (response rate) ve zamansal dağılım üzerinde tam bir özerklik tanır. Bu yaklaşım, davranışın frekansının ve olasılığının doğal koşullar altında nasıl dalgalandığını, pekiştirme tarifelerinin (reinforcement schedules) motivasyonel çıktısını ve operant davranışın sürekliliğini ekolojik olarak geçerli bir biçimde incelemeye olanak sağlar. Nörodavranışsal düzeyde, bu tür kendiliğinden ve hedefe yönelik edimler, striatum ve dopaminerjik yolların aracılık ettiği ödül beklentisi ile motor planlama süreçlerinin dinamik etkileşimini yansıtır.
Etimoloji
İngilizce 'free' (serbest, bağımsız) ve Latince 'operari' (çalışmak, işlev görmek, edimde bulunmak) fiilinden türetilen 'operant' sözcüklerinin birleşimiyle oluşmuştur.
Karıştırmayın
Ayrık deneme (discrete trial) yöntemi ile karıştırılır; ayrık denemede davranış deneysel olarak başlatılır ve sonlandırılırken, serbest edim organizmanın kendi inisiyatifiyle sürekli olarak yinelenebilir.