Temel Atfetme Hatası
Fundamental Attribution Error
Tanım
Örnek Vaka / Uygulama
Trafikte önünüze ani şekilde kıran bir sürücüye 'ne kadar kaba ve bencil bir insan' diye düşünerek tepki vermek temel atfetme hatasıdır. Sürücünün hastaneye yetiştirmeye çalıştığı acil bir hastası olabileceği gerçeğini (durumsal faktör) tamamen göz ardı edip kişiliğine saldırırsınız.
Derin Analiz
Sosyal psikoloji ve bilişsel bilimler literatüründe bu eğilim, insan zihninin sosyal karmaşıklığı basitleştirme (heuristics) mekanizmasının bir sonucu olarak incelenir. Gözlemci konumundaki birey, başkasının eylemini analiz ederken aktörün maruz kaldığı dışsal baskıları (ekonomik kısıtlar, sosyal normlar, acil durumlar) hesaba katmak yerine, doğrudan içsel (dispozisyonel) nedenlere odaklanır. Bu durum, bilişsel yükü azaltan otomatik bir varsayımdır. Ancak ilginç bir şekilde, birey kendi davranışlarını açıklarken bu hatanın tersini yapar; kendi başarısızlıklarını durumsal etkenlere, başarılarını ise içsel niteliklerine bağlar (aktör-gözlemci asimetrisi). Kültürel psikoloji çalışmaları, bireyci batı toplumlarında bu hatanın toplulukçu doğu toplumlarına kıyasla çok daha belirgin biçimde gözlendiğini ortaya koymaktadır.
Etimoloji
Latince 'fundamentum' (temel, taban) ve 'attributio' (atfetme, yükleme) kelimelerinin birleşiminden türetilmiştir. Sosyal psikolojide ilk kez Lee D. Ross tarafından kavramsallaştırılmıştır.
Karıştırmayın
Aktör-gözlemci asimetrisi ile sıklıkla karıştırılır. Aktör-gözlemci asimetrisi hem kendi hem de başkasının davranışına yönelik çift yönlü bir önyargıyı kapsarken, temel atfetme hatası neredeyse tamamen başkalarının davranışlarını yorumlarken yapılan tek yönlü içsel atıf eğilimidir.