Üst Düzey Araştırma Deseni
Higher Order Design
Tanım
Birden fazla bağımsız değişkenin hem ayrı ayrı hem de ortak etkileşimsel sonuçlarını aynı anda değerlendiren karmaşık deneysel araştırma düzenidir.
Örnek Vaka / Uygulama
Yeni geliştirilen bir bilişsel davranışçı terapi (BDT) protokolünün anksiyete üzerindeki etkisini inceleyen bir araştırmada, katılımcıların hem cinsiyetleri (kadın/erkek) hem de başlangıçtaki stres seviyeleri (düşük/yüksek) aynı anda modele dahil edilir. Bu sayede sadece terapinin genel etkisi değil, aynı zamanda terapinin hangi cinsiyette ve hangi başlangıç stres seviyesinde daha baskın sonuç verdiğinin (etkileşim) istatistiksel analizi yapılabilir.
Derin Analiz
Metodolojik açıdan, üst düzey araştırma desenleri varyans analizi (ANOVA) veya faktöriyel desenlerin türevleri üzerine kuruludur. Tek değişkenli indirgemeci yaklaşımların aksine, insan davranışının çok faktörlü doğasını modellemeye olanak tanır. Ana etkilerin (main effects) ötesinde, değişkenler arası etkileşim terimlerinin (interaction effects) incelenmesine imkan tanıyarak, kontrol edilebilir dışsal varyansın içsel geçerliliği artırmasını sağlar. Karmaşık bilişsel ve klinik müdahalelerde, cinsiyet, yaş, sosyoekonomik durum gibi moderatör değişkenlerin tedavi etkinliği üzerindeki dolaylı ve doğrudan rollerini izole etmek için istatistiksel güç sunar.
Etimoloji
İngilizce 'higher' [daha yüksek, üstün] + 'order' [düzen, sıra, derece] kelimeleri ile Latince 'designare' [işaretlemek, tasarlamak] kökünden türetilmiştir.
Karıştırmayın
Tek yönlü araştırma deseni (one-way design) ile karıştırılır; tek yönlü desenler yalnızca tek bir bağımsız değişkenin etkisini incelerken, üst düzey desenler çoklu faktörleri ve bunların kombinatoryal etkileşimlerini hesaba katar.