Aşırı Özgüllük
Hyperspecificity
Tanım
Öğrenilmiş bir uyarıcı-tepki bağının, uyarıcılar yeni ve farklı bir kombinasyonla sunulduğunda genelleşememesi durumu.
Örnek Vaka / Uygulama
Otizm spektrum bozukluğu tanısı almış 7 yaşındaki bir çocuk, tuvalet eğitimini evindeki mavi fayanslı banyoda tamamlamıştır. Çocuk, okul gezisinde gittiği müzenin beyaz fayanslı tuvaletini tamamen yabancı bir nesne veya alan olarak algılayıp kullanmayı reddetmekte, evindeki spesifik fiziksel koşulların varlığını zorunlu arzu etmektedir.
Derin Analiz
Aşırı özgüllük, bilişsel esneklik ve uyarıcı genellemesi süreçlerindeki birincil aksaklıkları işaret eder. Nörobiyolojik düzeyde, hipokampal-prefrontal devrelerin bağlamsal bilgiyi esnek bir şekilde entegre etme kapasitesindeki sınırlılıklarla ilişkilendirilir. Birey, edinilen davranışı belirli bir çevresel ipucu veya sabit bir bağlamla öyle katı bir şekilde mühürler ki, en ufak bir bağlamsal varyasyonda dahi bilişsel eşleme başarısız olur. Bu durum, özellikle amnezi sendromlarında ve otizm spektrum bozukluğunda (OSB) edinilmiş becerilerin transferini zorlaştıran temel bilişsel mekanizmalardan biridir.
Etimoloji
Latince 'super' (aşırı, üst düzey) ve 'species' (tür, özel form) kelimelerinin birleşimi ile modern psikoloji literatürüne kazandırılmıştır.
Karıştırmayın
Uyarıcı genellemesi (stimulus generalization) ile karıştırılır; ancak genelleme, öğrenilen bir tepkinin benzer uyarıcılara aktarılabilmesini kapsarken, aşırı özgüllük bu aktarımın katı bir şekilde gerçekleşememesini ifade eder.