Bilişsel Koşullama
Cognitive Conditioning
Tanım
Bir uyarıcının, imgesel veya zihinsel olarak öngörülen bir tepki ya da davranışla ardışık şekilde eşleştirilmesi süreci.
Örnek Vaka / Uygulama
Sigara bağımlılığı tedavisinde seans alan bir danışan, gözlerini kapatarak sigara paketine uzandığını ve ilk nefesi çektiğini canlı bir şekilde hayal eder. Hayalin en yoğun olduğu anda bileğinde taşıdığı lastiği sertçe çekerek kendisine acı verir. Bu eşleştirme haftada birkaç kez tekrarlandığında, bireyin zihnindeki sigara içme düşüncesi artık istek uyandırmak yerine hafif bir kaçınma ve tiksinti tepkisi doğurmaya başlar.
Derin Analiz
Klasik ve edimsel koşullama ilkelerinin zihinsel simülasyonlar ve bilişsel süreçler üzerine uyarlanmış bir formudur. Bireyin fiziksel bir uyarıcıya maruz kalmak yerine, o uyarıcılığı içsel temsiller, hayaller ve zihinsel provalar aracılığıyla deneyimlemesini ve bu yolla davranış değiştirmesini hedefler. Genellikle kaçınma veya caydırma terapilerinde, istenmeyen bir davranışın zihinsel tasarımı ile olumsuz (aversif) bir duyumun (örneğin kendine hafifçe zarar verme veya rahatsız edici bir uyarıcı hayal etme) eşzamanlı ya da ardışık olarak zihinde canlandırılması esasına dayanır. Nörobiyolojik düzeyde, bu süreç varsayılan mod ağının (default mode network) ve prefrontal korteksin, limbik sistem üzerindeki düzenleyici etkilerini simülasyon yoluyla yeniden yapılandırma kapasitesine dayanır.
Etimoloji
Latince 'cognoscere' (bilmek, anlamak, kavramak) kökünden türetilen 'cognitio' ile Eski İngilizce 'kondision' (koşul, durum) sözcüklerinin birleşiminden oluşmuştur.
Karıştırmayın
Klasik koşullama (classical conditioning) ile sıklıkla karıştırılır; ancak klasik koşullamada gerçek ve fiziksel bir dış uyarıcı mevcutken, bilişsel koşullamada uyarıcı ve tepki büyük ölçüde zihinsel imgeler düzeyinde işlenir.