Çekişmeli Planlama Sistemi
Contention Scheduling System (CSS)
Tanım
Alışılmış ve rutin durumlarda, bilinçli yürütücü işlevlere gerek kalmaksızın, daha önceden öğrenilmiş şemaların algısal tetikleyiciler aracılığıyla seçilip yürütülmesini sağlayan bilişsel mekanizma.
Örnek Vaka / Uygulama
Sabah işe giderken her zamanki kahve fincanınızı elinize aldığınızda, bardak tutma ve kahve dökme şeması çevresel ipucu (fincanın görüntüsü) sayesinde CSS tarafından otomatik olarak tetiklenir ve siz başka şeyler düşünürken bile kahvenizi dökersiniz. Ancak o gün mutfakta kahve bittiyse ve çay yapmak zorundaysanız, CSS'in otomatik işleyişi kesintiye uğrar ve devreye Süpervizör Dikkat Sistemi (SAS) girerek rutin şemayı override eder (geçersiz kılar).
Derin Analiz
Donald Norman ve Timothy Shallice tarafından 1980 yılında geliştirilen eylem kontrol modelinin temel bileşenlerinden biri olan Çekişmeli Planlama Sistemi (CSS), temelde otomatik veya yarı otomatik davranışların yönetildiği bilişsel bir alt yapıdır. Günlük hayattaki rutin işlerimizi yaparken (örneğin bildiğimiz bir güzergahta araba kullanmak veya kahve hazırlamak) her adımı bilinçli olarak planlamayız; bunun yerine çevresel uyaranlar (perceptual triggers), bellekte kodlanmış olan alışılmış eylem şemalarını (schemas) doğrudan aktive eder. Bu şemalar, ortak veya sınırlı bilişsel kaynaklar üzerinde birbirleriyle 'çekişir' (competition) ve aralarındaki aktivasyon eşiğini en hızlı aşan şema eyleme dönüşür. Süpervizör Dikkat Sistemi (Supervisory Attentional System - SAS) bilinçli müdahale gerektiren yeni, karmaşık veya çatışmalı durumları yönetirken, CSS tamamen aşina olunmuş, rutin ve otomatik süreçlerin akışını sağlar.
Etimoloji
İngilizce 'contention' (çekişme, yarışma, rekabet - Latince *contendere* 'çabalamak, yarışmak') ve 'scheduling' (zamanlama, planlama) kelimelerinin birleşiminden türetilmiştir.
Karıştırmayın
Süpervizör Dikkat Sistemi (SAS) ile sıkça karıştırılır; SAS bilinçli kontrol, planlama ve novel (yeni) durumların yönetimiyle sorumluyken, Çekişmeli Planlama Sistemi (CSS) tamamen rutin, otomatik ve alışılmış davranışların şema tabanlı seçilimiyle ilgilidir.