Örtük Öğrenme
İmplicit Learning / İncidental Learning / Unconscious Learning
Tanım
🔹 1. (implicit learning):
Bireyin öğrenme niyeti taşımaksızın ve ne öğrendiğinin bilincinde olmaksızın, karmaşık bilişsel veya davranışsal örüntüleri edinmesi süreci.
🔹 2. (incidental learning):
Bireyin bilinçli bir niyet veya çaba göstermeksizin, başka bir zihinsel işlemin yan ürünü olarak edindiği istemsiz öğrenme biçimi.
🔹 3. (unconscious learning):
Bireyin maruz kaldığı örüntüleri veya bilgiyi, farkındalık veya bilinçli niyet olmaksızın zihinsel süreçlere kaydetmesi ve edinmesidir.
Örnek Vaka / Uygulama
🔹 1. (implicit learning): Kliniğe başvuran bir danışana, ekrandaki belirli konumlarda beliren ışıklara olabildiğince hızlı basması için seri reaksiyon zamanı testi uygulanır. Danışan, ışıkların ardındaki karmaşık dizilim kuralının tamamen rastgele olduğunu düşünse de, test boyunca tepki süreleri istatistiksel olarak anlamlı biçimde düşer; bu durum, kuralın bilinçli olarak farkında olmaksızın örtük olarak öğrenildiğini gösterir. 🔹 2. (incidental learning): Yabancı bir dilde yayınlanan bir filmi sadece altyazıları takip ederek izleyen bir kişinin, kelime ezberleme amacı güdmemesine rağmen film sonrasında bazı yeni kelimelerin anlamlarını ve telaffuzlarını istem dışı kavramış olması. 🔹 3. (unconscious learning): Ana dili dışındaki bir dili gramer kurallarını ezberlemeden, sadece o dili konuşanların arasında uzun süre yaşayarak doğal akışında doğru kurmalar ve yanlış cümleleri sezgisel olarak 'kulağa tuhaf geliyor' diye ayırt etmeleri örtük öğrenmenin tipik bir tezahürüdür.
Derin Analiz
🔹 1. (implicit learning):
Örtük öğrenme, beyindeki ampirik olarak gözlemlenebilen ve hipokampal sistemden bağımsız olabilen bazal ganglia, striatum ve motor korteks devreleri aracılığıyla gerçekleşir. Açık (explicit) öğrenmenin aksine, edinim süreci hipokampüsün aracılık ettiği bilinçli farkındalık veya deklaratif bellek kodlamasına dayanmaz. Birey, çevresel uyarıcılardaki istatistiksel düzenlilikleri ve mekansal-zamansal örüntüleri, ampirik olarak ölçülebilen görev performansındaki artış yoluyla gösterir; ancak bu bilginin varlığını sözel olarak ifade edemez. Reber'in (1967) yapay dil grameri (artificial grammar learning) paradigmaları ve seri reaksiyon zamanı (SRT) görevleri, bu bilişsel mekanizmanın laboratuvar ortamındaki temel ampirik kanıtlarını oluşturur.
🔹 2. (incidental learning):
Bilişsel psikoloji ve öğrenme teorileri bağlamında, bu süreç yürütücü işlevlerin doğrudan odaklanması gerekmeksizin epizodik ve anlamsal bellek sistemlerinin çevresel uyarıcıları kodlamasını inceler. Bilgi işleme kapasitesinin sınırlılığı göz önüne alındığında, beyin dikkat kaynaklarını birincil göreve tahsis ederken, arka plandaki istatistiksel örüntüleri ve bağlamsal ipuçlarını da otomatik olarak işleme tabi tutar. Bu durum, klasik koşullanma ve edimsel koşullanmanın ötesinde, insan zihninin ekolojik geçerliliği yüksek ortamlardaki adaptasyon yeteneğini açıklar. Nörobiyolojik düzeyde, hipokampal devrelerin ve neokortikal ağların bilinçdışı eşzamanlı aktivasyonu ile pekişir; ampirik olarak priming (hazırlama) paradigmaları ve örtük bellek testleriyle ölçümlenir.
🔹 3. (unconscious learning):
Örtük öğrenme, bilişsel bilimler ve nöropsikoloji bağlamında, hipokampal sistemden bağımsız olarak işleyen ve genellikle prosedürel hafıza ağları (bazal ganglionlar, özellikle striatum) tarafından desteklenen bir adaptasyon mekanizmasıdır. Açık (explicit) öğrenmenin aksine, edinilen bilginin sözlü olarak ifade edilmesi zordur; çünkü süreç otomatiktir ve üstbilişsel (metacognitive) izleme gerektirmez. Seri reaksiyon zamanı (SRT) görevleri veya yapay dil grameri edinimi deneyleri, katılımcıların kuralları bilinçli olarak bilmedikleri halde davranışsal performanslarının istatistiksel düzenliliklere göre nasıl değiştiğini ampirik olarak kanıtlamıştır.
Etimoloji
🔹 1. (implicit learning):
Latince 'implicitus' (sarılı, bükülü, karmaşık) sözcüğünden türetilmiştir; bilinçli dikkatin doğrudan yönlendirilmediği, zihinsel yapılara örtülü olarak kazandırılan bilgi edinme süreçlerini ifade eder.
🔹 2. (incidental learning):
Latince 'incidentem' (tesadüfen ortaya çıkan, denk gelen) kelimesinden türetilmiş olup, bilişsel süreçlerin doğal akışında kendiliğinden gerçekleşen edinimi ifade eder.
🔹 3. (unconscious learning):
İngilizce 'un-' [olumsuzluk öneki] + 'conscious' [bilinçli, Latince 'conscius' [ortak bilgisi olmak, bilmek] sözcüğünden] ve 'learning' [öğrenme, Eski İngilizce 'leornian' [çabalamak, bilgi edinmek]].
Karıştırmayın
🔹 1. (implicit learning):
Rastlantısal öğrenme (incidental learning), genellikle bir görevi tamamlarken niyet edilmeden edinilen bilgiyi kapsar ancak örtük öğrenmeden farklı olarak edinilen bilginin sonradan bilinçli olarak hatırlanması (açık bellek) mümkündür.
🔹 2. (incidental learning):
Gizli öğrenme (latent learning) ile sıklıkla karıştırılır; gizli öğrenmede pekiştireç eksikliği ön plandayken, örtük öğrenmede temel odak niyetin bulunmayışıdır.
🔹 3. (unconscious learning):
Açık öğrenme (explicit learning) ile sıklıkla karıştırılır; açık öğrenmede bilginin edinimi bilinçli farkındalık, niyet ve hatırlama çabası gerektirirken, örtük öğrenmede bu unsurlar tamamen muaftır.
Keşfetmeye Devam Edin
Örtük Bellek
Örtük Bellek
İmplicit Memory
Geçmişteki deneyimlerin, bilinçli bir hatırlama çabası veya farkındalık olmaksızın davranışları ve performansları dolaylı olarak etkilediği uzun süreli bellek türü.
İncele
İşlemsel Bellek
İşlemsel Bellek
Procedural Memory
Motor becerilerin ve alışkanlıkların kazanılmasından sorumlu olan, bilinçli hatırlama gerektirmeyen uzun süreli örtük bellek sistemidir.
İncele