Dahil Etme Ve Hariç Tutma Kriterleri
İnclusion–exclusion Criteria
Tanım
Klinik araştırmalarda katılımcıların bir çalışmaya uygunluğunu belirlemek, örneklem homojenliğini sağlamak ve dış değişkenleri kontrol altında tutmak için kullanılan metodolojik filtreleme koşulları.
Örnek Vaka / Uygulama
Majör Depresif Bozukluk tedavisinde yeni bir bilişsel terapi yönteminin etkinliğini inceleyen randomize kontrollü bir çalışmada; dahil etme kriterleri '18-65 yaş arasında olmak ve DSM-5 kriterlerine göre orta düzeyde majör depresyon tanısı almak' iken, hariç tutma kriterleri 'aktif psikotik özellikler göstermek, madde kullanım bozukluğu öyküsü olmak veya halihazırda psikotrop ilaç kullanıyor olmak' şeklinde belirlenir.
Derin Analiz
Dahil etme ve hariç tutma kriterleri, deneysel tasarımların iç ve dış geçerliliğini doğrudan manipüle eden temel istatistiksel ve metodolojik araçlardır. Dahil etme kriterleri, araştırma evrenini temsil edecek temel demografik, klinik veya psikometrik özellikleri (örneğin belirli bir yaş aralığı, tanı grubu veya eşik değer) tanımlar. Hariç tutma kriterleri ise bulguların güvenilirliğini ve nedensellik çıkarımlarını tehlikeye atabilecek karıştırıcı değişkenleri (confounding variables) ortadan kaldırmak için tasarlanmıştır. Örneğin, komorbid bir psikiyatrik bozukluk, farmakolojik etkileşim riski, gebelik veya bilişsel yetersizlikler katılımcının hariç tutulmasına yol açabilir. Bu çift yönlü filtreleme mekanizması, tip I ve tip II hata oranlarını doğrudan etkileyerek verinin istatistiksel gücünü (statistical power) belirler.
Etimoloji
Latince 'includere' (içeri kapatmak/almak) ve 'excludere' (dışarıda bırakmak) fiillerinden türetilmiştir; bilimsel metodolojide sınırlandırma ve örneklem seçilimini ifade eder.
Karıştırmayın
Örnekleme (Sampling) ile karıştırılır; örnekleme çalışmanın evrenden çekilme süreciyken, bu kriterler çekilen örneklemin içindeki bireysel uygunluk süzgecidir.