Dahil Etme/hariç Tutma Modeli
İnclusion/exclusion Model
Tanım
Örnek Vaka / Uygulama
Bir araştırmada katılımcılara çok başarılı bir bilim insanının hayatı okutulduktan sonra kendi akademik yetkinliklerini değerlendirmeleri istenmektedir. Eğer katılımcı bilim insanının başarılarını kendi benlik temsiline 'dahil ederse', kendi yetersizliklerini hissedip düşük puan verir (kontrast etkisi). Ancak bilim insanı erişilemez derecede istisnai bir 'dış örnek' olarak değerlendirilip temsil çerçevesinden 'hariç tutulursa', katılımcı kendi genel akademik standartlarını olumlu yönde günceller (asimilasyon etkisi).
Derin Analiz
Norbert Schwarz ve Herbert Bless tarafından geliştirilen bu model, sosyal biliş ve yargı psikolojisinin temel taşlarından biridir. Bireylerin bir nesne, kişi veya durum hakkında değerlendirme yaparken çevresel ve bağlamsal bilgileri nasıl işlediğini açıklar. Modelin merkezinde, hedef uyarıcının zihinsel olarak temsil edilme süreci yatar. Eğer bağlamdaki bilgiler hedef nesneyle aynı kategoriye ait olarak algılanırsa ve temsil sürecine dahil edilirse, değerlendirme bağlamın yönüne doğru kayar (asimilasyon). Buna karşılık, bağlamdaki aşırı veya uyumsuz bilgiler hedeften belirgin bir şekilde ayrıştırılıp hariç tutulursa, bu durum hedefi bağlamın zıt yönünde değerlendirmeye sevk eder (kontrast etkisi). Bilişsel psikoloji ve karar verme süreçlerinde, bireylerin anlık bilgiye erişim stratejilerini ve kategorizasyon hatalarını anlamak açısından mekanistik bir temel sunar.
Etimoloji
Latince 'inclusio' (içine alma, dahil etme) ve 'exclusio' (dışarıda bırakma, hariç tutma) sözcüklerinin, İngilizce 'model' kavramıyla birleşmesiyle türetilmiştir.
Karıştırmayın
Esnek düzeltme modeli (flexible correction model) ve küme/sıfırlama modeli (set/reset model); bu modeller benzer bağlamsal etkileri incelese de, dahil etme/hariç tutma modeli doğrudan zihinsel temsilin sınırlarının kategorizasyon yoluyla değişmesine odaklanır.