Değişken Oranlı Tarife
Variable-ratio Schedule (VR Schedule)
Tanım
Serbest edimsel koşullanmada, pekiştirecin verilmesi için gereken tepki sayısının önceden kestirilemeyen bir ortalama etrafında sürekli değiştiği aralıklı pekiştirme tarifesidir.
Örnek Vaka / Uygulama
Bir sosyal medya platformunun akış yenileme (pull-to-refresh) mekanizması değişken oranlı tarifeyle çalışır. Kullanıcı her aşağı kaydırdığında ödülle (ilgi çekici bir gönderi veya bildirim) karşılaşmaz; ödül ortalama her 5 yenilemede bir gelir ancak bu sayı rastgeledir. Bu durum, kullanıcının ekrana bağlı kalma süresini ve sürekli yenileme davranışını maksimize eder.
Derin Analiz
Değişken oranlı tarifeler, edimsel koşullanma süreçlerinde sönmeye (extinction) karşı en dirençli davranış kalıplarını ortaya çıkarır. Bireyin veya organizmanın bir sonraki pekiştireci ne zaman alacağını bilmemesi, dopaminerjik salınımı sürekli ve tahmin edilemez bir düzeyde tutarak yüksek ve istikrarlı bir tepki hızı (response rate) üretir. Örneğin, VR 10 tarifesinde pekiştireç ortalama her 10 tepkide bir gelir ancak bu sayı 2. tepki de olabilir 18. tepki de. Bu öngörülemezlik, özellikle kumar makineleri (slot makineleri) gibi insan davranışlarında patolojik bağımlılık döngülerinin pekişmesinde temel mekanizmayı oluşturur.
Etimoloji
Latince 'variabilis' [değişken] + 'ratio' [oran, hesap] kelimelerinin birleşiminden türetilmiştir; davranışçı psikolojide pekiştirme tarifelerinin matematiksel oran temelini ifade eder.
Karıştırmayın
Değişken aralıklı tarife (variable-interval schedule) ile sıklıkla karıştırılır; aralıklı tarifelerde temel belirleyici faktör 'davranış sayısı' değil, 'geçen süre'dir. Oranlı tarifeler tepki miktarına odaklanırken, aralıklı tarifeler zamana odaklanır.
Keşfetmeye Devam Edin
Aralıklı Pekiştirme
Aralıklı Pekiştirme
İntermittent Reinforcement / İnterval Reinforcement
🔹 1. (intermittent reinforcement): Edimsel koşullamada, hedeflenen davranışın her defasında değil, yalnızca bazı durumlarda pekiştirilmesi süreci. 🔹 2. (interval reinforcement): Önceden belirlenmiş bir zaman aralığının geçmesinden sonra verilen ilk tepkinin ödüllendirildiği edimsel koşullama prosedürü.
İncele
Sabit Oranlı Tarife
Sabit Oranlı Tarife
Fixed-ratio Schedule (FR Schedule)
Edimsel koşullanmada, pekiştirecin belirli ve değişmeyen sayıda doğru tepkinin ardından verildiği pekiştirme tarifesidir.
İncele