Eksitotoksisite
Excitotoxicity
Tanım
Nöronların, özellikle glutamat gibi uyarıcı nörotransmitterlerin aşırı uyarılması sonucu hasar görmesi ve ölmesidir.
Örnek Vaka / Uygulama
Akut bir iskemik inme (felç) vakasında, oksijen ve glukoz yoksunluğu kalkan hücrelerin enerji depolarını tüketmesine ve membran potansiyelini koruyamamasına neden olur. Bu durum, presinaptik uçlardan devasa miktarlarda glutamat salınımına ve geri alım mekanizmalarının (EAATs) tersine çalışmasına yol açarak etkilenen bölgedeki nöronların eksitotoksik mekanizmalarla hızla apoptotik sürece girmesini tetikler.
Derin Analiz
Hücre düzeyinde eksitotoksisite, sinaptik aralıkta aşırı miktarda biriken glutamatın postsinaptik membrandaki NMDA ve AMPA reseptörlerini kronik olarak aktive etmesiyle başlar. Bu aşırı aktivasyon, hücre içi kalsiyum ($Ca^{2+}$) homeostazını bozarak mitokondriyal disfonksiyona, serbest radikal üretiminin artmasına ve kalsiyuma bağımlı enzimlerin (protein kinazlar, fosfolipazlar, proteazlar ve endonükleazlar) tetiklenmesine yol açar. Sonuç olarak hücre iskeleti yıkıma uğrar ve apoptotik veya nekrotik süreçler devreye girer. İnme, travmatik beyin hasarı ve Alzheimer ile ALS gibi nörodejeneratif süreçlerin patofizyolojisinde kritik bir rol oynar.
Etimoloji
Latince 'excitare' (uyarmak, harekete geçirmek) ve Yunanca 'toxikon' (zehir) kelimelerinin birleşiminden türetilmiştir.
Karıştırmayın
Genel nöronal nekroz ile sıklıkla karıştırılır; ancak eksitotoksisite, ölümün doğrudan kimyasal aşırı uyarımla (reseptör aracılı kalsiyum akını) başladığı spesifik bir mekanizmadır.