Epigenez
Epigenesis
Tanım
Organizmanın hem fiziksel hem de davranışsal özelliklerinin, genetik altyapı ile çevresel etkenlerin dinamik etkileşimi sonucunda aşamalı ve kümülatif olarak ortaya çıkmasını savunan gelişimsel model.
Örnek Vaka / Uygulama
Tek yumurta ikizlerinin (genetik olarak özdeş) farklı coğrafi ve stres düzeyine sahip ortamlarda büyüdüklerinde, ilerleyen yaşlarda farklı gen ekspresyon profilleri sergilemeleri ve buna bağlı olarak birinde otoimmün bir rahatsızlık gelişirken diğerinin sağlıklı kalması epigenetik mekanizmaların somut bir yansımasıdır.
Derin Analiz
Epigenez kavramı, gelişimsel biyoloji, genetik ve psikolojide preformizm (önceden oluşumculuk) dogmasını reddeden temel bir paradigma değişimini temsil eder. Döllenmiş yumurtadan itibaren embriyolojik gelişimin kademeli bir farklılaşma süreci olduğunu öne sürer. Modern anlamda bu kavram, DNA'nın baz diziliminde kalıcı bir mutasyon olmaksızın, gen ekspresyonunda çevresel faktörler (stres, beslenme, toksinler, sosyal deneyimler) aracılığıyla meydana gelen kalıtımsal değişiklikleri de kapsar. Erik Erikson'un psikososyal gelişim kuramında ise her evrenin kendinden önceki temeller üzerine inşa edildiği ve belirli bir sıra takip ettiği epigenetik ilke ile ele alınır.
Etimoloji
Grekçe 'epi-' (üzerinde, ilaveten) ve 'genesis' (oluşum, doğuş, başlangıç) kelimelerinin birleşiminden türetilmiştir. Ontogenetik süreçte yapıların sıfırdan ve katmanlı olarak gelişimini ifade eder.
Karıştırmayın
Preformizm (özelliklerin embriyoda halihazırda minyatür olarak var olduğunu savunan eski teori) ve determinizm (genetik kadercilik). Epigenez, genetik kodun bir emir-komuta zinciri değil, çevresel girdilerle sürekli müzakere halinde olan esnek bir potansiyel olduğunu vurgular.