Faktöriyel Değişmezlik
Factorial İnvariance
Tanım
Gizil bir değişkene ait faktör yükleri örüntüsünün, farklı örneklem grupları veya zaman noktaları arasında istatistiksel olarak özdeş kalması durumu.
Örnek Vaka / Uygulama
Bir araştırmacının geliştirdiği 'Akademik Tükenmişlik Ölçeği'nin hem lise öğrencileri hem de üniversite öğrencileri üzerinde aynı psikolojik boyutu temsil edip etmediğini test etmek istemesi. Yapılan çok gruplu doğrulayıcı faktör analizi sonucunda, her iki gruptaki maddelerin faktör yükleri ve kesme noktaları eşdeğer bulunursa, ölçeğin faktöriyel değişmezliğe sahip olduğu ve iki grubun tükenmişlik puanlarının doğrudan kıyaslanabileceği kanıtlanır.
Derin Analiz
Psikometri ve çok değişkenli istatistikte, ölçme araçlarının farklı popülasyonlar (örn. cinsiyet, kültür, yaş grupları) veya zaman dilimleri boyunca aynı psikolojik yapıyı (construct) aynı psikometrik özelliklerle ölçüp ölçmediğini test eden kritik bir metodolojik ön koşuldur. Yapısal Eşitlik Modellemesi (SEM) çerçevesinde değerlendirilir; konfigüral, metrik, skaler ve sıkı (strict) değişmezlik gibi hiyerarşik aşamalarla incelenir. Eğer bu değişmezlik sağlanamazsa, gruplar arasındaki ortalama farklarının veya ilişkilerin gerçek bir yapısal farklılıktan mı yoksa ölçüm aracının yanlılığından mı kaynaklandığı bilinemez.
Etimoloji
Latince 'facere' (yapmak, etmek) kökünden türetilen 'factor' (faktör/etmen) ve ortaçağ Latincesi 'invariantia' (değişmezlik, sabitlik: 'in-' [değil/olumsuz] + 'variare' [çeşitlendirmek/değiştirmek]) kelimelerinin birleşiminden oluşmuştur.
Karıştırmayın
Genellikle güvenirlik (reliability) ve geçerlik (validity) kavramlarıyla karıştırılır. Güvenirlik ölçüm hatasından arınıklığı, faktöriyel değişmezlik ise ölçülen örtük yapının anlamının ve yapısının farklı gruplarca aynı şekilde algılanıp algılanmadığını denetler.