Fanatizm
Fanaticism
Tanım
Herhangi bir dava, ideoloji veya inanç sistemine karşı sergilenen, eleştirel düşünceden yoksun, aşırı ve irrasyonel bağlılık hali.
Örnek Vaka / Uygulama
Siyasi bir parti veya spor kulübüne tamamen körü körüne bağlanmış bir bireyin, kendi tarafındaki aktörlerin açıkça hukuka aykırı veya etik dışı eylemlerini kanıtlarla görmesine rağmen, bu bilgileri reddetmesi ve hatta bu eylemleri rasyonelleştirerek savunmaya devam etmesi.
Derin Analiz
Sosyal psikoloji ve klinik perspektiften incelendiğinde fanatizm, bireyin iç grup (in-group) kayırıcılığı ile dış grup (out-group) düşmanlığını en üst düzeyde tecrübe ettiği, bilişsel kapanma (need for cognitive closure) ihtiyacının patolojik bir tezahürüdür. Bilişsel esnekliğin minimuma indiği bu durumda, beyindeki prefrontal korteksin eleştirel süzgeç işlevleri yerini, limbik sistemin kodladığı ilkel aidiyet ve tehdit algısı mekanizmalarına bırakır. Birey, inanç sistemine yönelik en ufak bir çelişkiyi veya veriyi 'ego tehdidi' olarak algılar ve bu durum konfirmasyon yanlılığını (confirmation bias) körükleyerek dogmatik bir zırh oluşturur. DSM-5 kategorizasyonunda doğrudan bir bozukluk olarak yer almasa da, paranoid kişilik özellikleri, dürtü kontrol sorunları ve kimlik krizleriyle komorbidite gösteren davranışsal bir sapmadır.
Etimoloji
Latince 'fanaticus' (tapınağa adanmış, ilahi bir esrimeyle kendinden geçmiş, ilham almış) sözcüğünden türetilmiş olup, kökü 'fanum' (tapınak, kutsal alan) kelimesine dayanır.
Karıştırmayın
Tutku (passion) ile sıklıkla karıştırılır; tutku kişiye üretkenlik ve bilişsel zenginlik sağlarken, fanatizm bilişsel körleşme ve yıkıcılık üretir.