Hedonik Zaman Sıralaması Hatası
Hedonic Time-order Error
Tanım
İki özdeş uyarıcının sunumları arasındaki zaman aralığına bağlı olarak, bireyin bu uyarıcılardan birini diğerine sistematik olarak daha fazla tercih etmesi durumu.
Örnek Vaka / Uygulama
Bir tüketici laboratuvarında katılımcılara on dakika arayla iki özdeş çikolata tadtırılır. Aralık çok kısa tutulduğunda katılımcı ilk tattığı çikolatanın daha lezzetli olduğunu iddia ederken, aralık yarım saate çıkarıldığında ise ikinci çikolatayı favorisi olarak seçmektedir; oysa ürünler tamamen aynıdır.
Derin Analiz
Psikofizik ve bilişsel karar verme süreçlerinde, algısal değerlendirmelerin mutlak olmadığını, aksine zamansal dinamiklere bağımlı olduğunu gösteren kritik bir sapmadır. Zaman aralığı kısa olduğunda ilk sunulan uyarıcı (birincilik etkisi) hafızada daha baskın bir iz bırakırken, aralık uzadığında son sunulan uyarıcı (sonunculuk etkisi veya yakınlık sezgiselliği) değerlendirme sürecini manipüle eder. Bu mekanizma, çalışma belleğinin kapasitesi, duyusal izlerin zamanla bozunması (decay) ve dikkat dağılımının zamansal dağılımı ile doğrudan ilişkilidir. Karar verme ve değerlendirme kuramlarında, özellikle duyusal pazarlama ve deneysel psikolojide bulgu validasyonunu tehlikeye atan sistematik bir hata payıdır.
Etimoloji
Yunanca 'hēdonē' (haz, zevk) + İngilizce 'time' (zaman) ve 'order' (sıra) kelimelerinin birleşimi ile Alman psikofizikçi Gustav Fechner’in zaman-sırası hatası (Zeitfehler) kavramından türetilmiştir.
Karıştırmayın
Seri pozisyon etkisi (serial position effect) ile karıştırılabilir; ancak hedonik zaman sıralaması hatası özellikle iki uyarıcı arasındaki zamansal mesafenin değer atfetme üzerindeki doğrudan kaymalarını inceler.