İnanç Yanlılığı
Belief Bias
Tanım
Bireyin bir argümanın mantıksal geçerliliğini değerlendirirken, soncun kendi inançlarına ve dünya hakkındaki ön bilgisine ne kadar uyumlu olduğuna odaklanarak mantık kurallarını ard plana itme eğilimidir.
Örnek Vaka / Uygulama
Bir kişiye 'Tüm kuşlar uçabilir; penguenler kuştur; o halde penguenler uçabilir' kıyası verildiğinde, birey gerçek dünya bilgisiyle (penguenlerin uçamadığı bilgisiyle) kıyasın mantıksal yapısını karıştırabilir. Kıyasın birinci önermesi formal mantık açısından hatalı bir tümevarım/tümdengelim çelişkisi barındırsa veya sonuç yanlış görünse de, inanç yanlılığı yüksek olan bireyler önermelerin biçimsel geçerliliğinden ziyade sonucun sezgisel doğruluğuna odaklanarak hatalı kararlar alırlar.
Derin Analiz
Bilişsel psikoloji ve muhakeme literatüründe inanç yanlılığı, ikili süreç kuramları (dual-process theories) bağlamında incelenir. Zihin, Sezgisel ve otomatik çalışan Sistem 1 ile analitik, çaba gerektiren ve mantıksal kurallara dayanan Sistem 2 arasında sürekli bir etkileşim halindedir. İnanç yanlılığı sergilendiğinde, Sistem 1'in ürettiği 'bu sonuç mantıklı ve tanıdık geliyor' izlenimi, Sistem 2'nin yürüttüğü formal mantık denetimini bastırır. Özellikle kıyas (syllogistic) akıl yürütme görevlerinde, sonucun inanılabilirliği (plausibility) ile mantıksal geçerliliği çeliştiğinde beyin, bilişsel yükü azaltmak ve tutarsızlığın yarattığı rahatsızlığı (bilişsel çelişkiyi) önlemek için kestirme yollara başvurur. Bu durum, tümdengelimsel süreçlerde sistematik hataların doğmasına yol açar.
Etimoloji
İngilizce 'belief' (inanç, kanaat; Germen köklerinden türeme) ve 'bias' (yanlılık, meyil, kökeni Eski Fransızca 'biais' yani eğim/çarpıklık kelimesine dayanır) terimlerinin birleşiminden oluşur.
Karıştırmayın
Onay yanlılığı (confirmation bias) ile sıklıkla karıştırılır. Onay yanlılığı, kişinin halihazırdaki hipotezini veya inancını destekleyen kanıtları aktif olarak araması ve çelişenleri görmezden gelmesi sürecidir; inanç yanlılığı ise halihazırda sunulmuş bir argümanı değerlendirirken sonucun inanılabilirliğinin mantıksal geçerliliğin önüne geçmesi hatasıdır.
Keşfetmeye Devam Edin
Tümdengelim
Deduction
Genel bir kural veya öncülden, mantıksal geçerlilik kurallarına bağlı olarak özel bir sonuç çıkarma süreci.
Bilişsel Çelişki
Cognitive Dissonance
Bilişsel sistemdeki iki veya daha fazla inanç, tutum veya davranış arasında tutarsızlık olduğunda ortaya çıkan ve bireyde güçlü bir motivasyonel gerilim yaratan hoş olmayan psikolojik durum.