Kontrol Değişkeni
Control Variable
Tanım
Araştırmacının ana ilgi odağı olmayan ancak bağımlı değişken üzerinde potansiyel karıştırıcı etkisi bulunan ve deneysel ya da istatistiksel yöntemlerle sabit tutulan değişken.
Örnek Vaka / Uygulama
Yetişkinlerde uyku süresinin (bağımsız değişken) bilişsel reaksiyon süresine (bağımlı değişken) etkisini inceleyen bir deneyde, katılımcıların kafein tüketim miktarı sonuçları manipüle edebilir. Kafein tüketiminin bağımlı değişken üzerindeki etkisini nötralize etmek amacıyla tüm katılımcılara test öncesi aynı miktarda kafeinsiz içecek sunulması veya istatistiksel modelde kafein miktarının bir kovaryat olarak tanımlanması kontrol değişkeni uygulamasına örnektir.
Derin Analiz
Deneysel ve ilişkisel araştırma desenlerinde içsel geçerliliği korumanın en kritik unsurlarından biridir. Bağımsız değişkenin (X) bağımlı değişken (Y) üzerindeki net etkisini izole edebilmek için, üçüncü değişkenlerin (Z veya kontrol değişkenleri) varyansı sistematik olarak baskılanır veya arındırılır. İstatistiksel analiz düzleminde kovaryans analizi (ANCOVA) veya kısmi korelasyon (partial correlation) gibi yöntemlerle, deneysel düzlemde ise eliminasyon, sabitleme veya dengeleme teknikleriyle kontrol altına alınır. Bu süreç, yanlış pozitif bulguların (Tip I hata) önlenmesinde ve nedensellik çıkarımlarının doğrulanmasında temel metodolojik işlev görür.
Etimoloji
Latince 'contra-' (karşı, denetim altında) kökünden türetilen 'controllare' (kayıt altına almak, denetlemek) fiili ile Latince 'variare' (değişmek) fiilinden türeyen 'variabilis' kelimesinin birleşiminden oluşmuştur.
Karıştırmayın
Bağımsız değişken (independent variable) ile sıklıkla karıştırılır; bağımsız değişken araştırmacının manipüle ettiği ana etkenken, kontrol değişkeni etkisinden arındırılmaya çalışılan dışsal etkendir. Ayrıca, etkisinin farkında olunmayan ve sonuçları gizlice manipüle eden karıştırıcı (confounding) değişken ile de karıştırılır; kontrol değişkeni farkında olunan ve bilinçli olarak sabitlenen veya arındırılan değişkendir.
Keşfetmeye Devam Edin
Bağımlı Değişken
Dependent Variable (DV)
Deneysel çalışmalarda bağımsız değişkendeki değişimin ardından gözlemlenen, korelasyonel araştırmalarda ise yordanması veya açıklanması hedeflenen sonuç ölçümüdür.
Karıştırıcı Değişken
Confound
Bir deneyde, bağımlı değişken üzerinde etkisi incelenen bağımsız değişkenden ayrı tutulamayan, sonuçları manipüle ederek nedensellik bağını belirsizleştiren dışsal faktör.
Kovaryans Analizi
ANCOVA
Gruplar arası ortalama farklarını incelerken, bağımlı değişken üzerinde potansiyel karıştırıcı etkisi bulunan bir veya daha fazla sürekli dışsal değişkenin (kovaryatın) istatistiksel olarak kontrol edilmesini sağlayan genel doğrusal model yöntemidir.