Nedensel Sıralama
Causal Ordering
Tanım
Nedenlerin etkilerinden zamansal olarak önce gelmesi gerektiği temel ilkesi ve istatistiksel modellerde değişkenler arasındaki nedensellik yönünün belirlenmesi süreci.
Örnek Vaka / Uygulama
Kronik stresin (X) bağışıklık sistemi üzerindeki (Y) etkisini inceleyen bir araştırmada, stres düzeylerinin biyobelirteç ölçümlerinden önce tetiklendiğinin zamansal olarak kanıtlanması ve istatistiksel modelde stresin 'önce' gelen neden değişkeni olarak tanımlanması.
Derin Analiz
Nedensel sıralama, ampirik araştırmalarda ve çok değişkenli analizlerde (özellikle yol analizinde - path analysis) değişkenler arasındaki etki-tepki yönünün hiyerarşik olarak sınıflandırılmasını sağlar. Temel epistemolojik dayanağı, David Hume'un nedensellik felsefesine ve zamansal öncelik (temporal precedence) kuralına dayanır. İstatistiksel modellemede, bir bağımsız değişkenin bağımlı değişkeni etkileyebilmesi için matematiksel ve zamansal olarak ondan önce konumlanması zorunludur. Aksi takdirde, ters nedensellik (reverse causality) veya sahte ilişki (spurious correlation) riski doğar. Yapısal eşitlik modellemesinde (SEM), bu sıralama teorik varsayımlara dayanılarak matris denklemleriyle test edilir.
Etimoloji
Latince 'causa' (neden, sebep) ve 'ordo' (düzen, dizi) kelimelerinin birleşiminden türetilmiştir; bilimsel metodolojide olayların zaman dizinsel hiyerarşisini ifade eder.
Karıştırmayın
Korelasyon (iki değişken arasındaki birlikteliği gösterir ancak nedensel sıralama hakkında bilgi vermez) ve Ters Nedensellik (etkinin neden olarak algılanması hatası).