Ölüm Farkındalığı
Mortality Salience
Tanım
Bireyin kendi kaçınılmaz ölümünün bilincine varması ve bu düşüncenin zihinsel odak noktasına gelmesi durumu.
Örnek Vaka / Uygulama
Laboratuvar ortamında bir grup denek için hazırlanan anket sorularında 'Ölümünüzü düşündüğünüzde ne hissedersiniz?' sorusunun yer alması, ölüm farkındalığını (mortality salience) manipüle etmek için kullanılır. Bu tetiklenmenin ardından deneklerin, kendi kültürel değerlerini eleştiren kişilere karşı normalden çok daha sert cezalar ve yargılar verdikleri gözlemlenmiştir.
Derin Analiz
Terör Yönetimi Kuramı (Terror Management Theory) çerçevesinde değerlendirilen bu olgu, insanın bilişsel evriminin kaçınılmaz bir yan ürünüdür. Soyut düşünme ve gelecek projeksiyonu yapma kapasitesi gelişen homo sapiens, kendi biyolojik sonunun kaçınılmazlığını kavrar. Bu kavrayışın yarattığı ontolojik kaygı ve panik hali, bireyi ölümün ezici tehdidinden korumak için savunma mekanizmaları geliştirmeye iter. Psikolojik dengeyi korumak amacıyla dünya görüşüne bağlanma, kültürel değerleri savunma, sembolik ölümsüzlük arayışı (sanat, çocuk sahibi olmak, ulusal kimlik) ve öz-saygı artışı gibi telafi edici davranışlar sergilenir. Bilinç dışındaki ölüm düşüncesi tetiklendiğinde (mortalite saliti), bireyler kendi grup içi (ingroup) üyelerine karşı daha hoşgörülü, grup dışı (outgroup) üyelere veya tehdit unsurlarına karşı ise daha agresif ve dogmatik tutumlar benimserler.
Etimoloji
Latince 'mortalitas' (ölümlülük, ölüm) ve 'salire' (öne fırlamak, sıçramak, belirginleşmek) kelimelerinin birleşiminden türetilmiştir.
Karıştırmayın
Ölüm kaygısı (death anxiety) ile sıklıkla karıştırılır. Ölüm kaygısı, ölümün kendisine veya yaşanacak sürece duyulan kronik korku veya endişedir; ölüm farkındalığı ise ölüm düşüncesinin herhangi bir nedenle bilinç alanına getirilmesi ve bu durumun tetiklediği motivasyonel durumdur.