Uyumsuzluk Azaltma
Dissonance Reduction
Tanım
Bireyin bilişsel sistemindeki tutarsızlıkların yarattığı psikolojik rahatsızlığı hafifletmek için inanç, tutum veya davranışlarını değiştirmesi ya da yeni rasyonalizasyonlar üretmesi sürecidir.
Örnek Vaka / Uygulama
Otomobil almak isteyen bir kişi, uzun araştırmalar sonucunda çok yakıt tükettiğini bildiği halde lüks bir spor araba satın alır. İçsel çatışma (dissonance) baş gösterir: 'Çevreciyim ama bu arabayı aldım.' Birey bu rahatsızlığı azaltmak için şu uyumsuzluk azaltma stratejisini kullanır: 'Zaten yılda sadece birkaç kez uzun yola çıkıyorum, ayrıca bu motor teknolojisi diğer eski modellere göre çok daha az emisyon salıyor.' Böylece mantığa bürüme (rationalization) yoluyla zihinsel dengeyi yeniden kurar.
Derin Analiz
Bilişsel Dissonans Teorisi'nin merkezinde yer alan bu mekanizma, insan zihninin mantıksal tutarlılığa olan evrimsel eğilimini açıklar. Birey, eylemleri ile inançları çeliştiğinde (örneğin sağlığa zararlı olduğunu bildiği halde sigara içmeye devam ettiğinde) nörolojik ve fizyolojik düzeyde bir stres tepkisi deneyimler. Bu aversif (kaçınılan) durumu sonlandırmak için üç temel yol izlenir: Çelişen unsurlardan birini değiştirmek, çelişkinin algılanan önemini azaltmak veya sisteme yeni tutarlı bilişler eklemek (örneğin 'stresimi azaltıyor' bahanesine sığınmak). Sosyal psikoloji bağlamında bu süreç, benlik saygısını korumak ve ego savunma mekanizmalarını devreye sokmak için otomatik veya yarı bilinçli bir homeostatik çaba olarak işlev görür.
Etimoloji
Latince 'dis-' (zıtlık, ayrılık) + 'sonare' (ses çıkarmak/uyumsuz ses çıkarmak) kökünden türetilen 'dissonantia' ile Latince 'reductio' (geri getirme, eksiltme) kelimelerinin birleşimi.
Karıştırmayın
Bilişsel çelişki (dissonansın kendisidir; azaltma ise onun ardından gelen aktif başa çıkma sürecidir). Rasyonelleştirme ile yakın akrabadır ancak sadece mantığa bürünmeyi değil, davranış veya tutum değişimini de kapsayan daha geniş bir süreçtir.