Yönlere Göre Eleme
Elimination By Aspects
Tanım
Karar vericinin, seçenekleri sahip oldukları nitelikler üzerinden adım adım eleyerek tek bir alternatife ulaştığı bilişsel karar verme modeli.
Örnek Vaka / Uygulama
Yeni bir otomobil satın almak isteyen bir bireyin, önce bütçesine uymayan modelleri elemesi, kalanlar arasından yalnızca otomatik vitesli olanları seçmesi ve en son güvenlik puanı en yüksek olan tek aracı bırakarak kararını tamamlaması yönlere göre eleme modelinin somut bir tezahürüdür.
Derin Analiz
Bilişsel psikoloji ve karar teorisi bağlamında Amos Tversky tarafından 1972 yılında literatüre kazandırılmış olan bu model, insan zihninin karmaşık karar süreçlerinde tüm seçenekleri aynı anda ve rasyonel bir optimizasyonla değerlendirmek yerine, sınırlı bilişsel kapasite (bounded rationality) nedeniyle telafi edici olmayan (non-compensatory) bir strateji izlediğini ortaya koyar. Birey, her aşamada en kritik bulduğu özelliği (aspekti) belirler ve bu özelliğe sahip olmayan tüm adayları havuzdan çıkarır. Süreç, elimizde tek bir seçenek kalana dek ardışık olarak tekrarlanır. Nöral düzeyde, prefrontal korteksteki işleyen bellek yükünü azaltmak ve karar verme maliyetini (metabolik ve bilişsel efor) düşürmek adına başvurulan adaptif bir kestirim yoludur (heuristics).
Etimoloji
Fransızca 'élimination' [ayıklama, dışarıda bırakma] ve Latince 'aspectus' [bakış, görünüş, özellik] kelimelerinin birleşiminden türetilmiştir.
Karıştırmayın
Çoklu Attribute Fayda Maximizasyonu (Multi-attribute Utility Maximization) ile karıştırılır; ancak o modelde tüm özellikler birbiriyle telafi edilebilirken, yönlere göre eleme modelinde bir özelliğin eksikliği o seçeneğin doğrudan tamamen elenmesine yol açar.