Bağımlılık Yapıcı Madde
Addictive Drug
Tanım
Madde bağımlılığı veya madde kullanım bozukluğu geliştirme olasılığı yüksek olan her türlü psikoaktif maddedir.
Örnek Vaka / Uygulama
32 yaşında erkek birey, son iki yıldır artan miktarlarda alkol ve uyarıcı madde tüketmektedir. İlk başta sosyal ortamlarda kullanılan bu maddeler, artık sabah saatlerinde ilk iş olarak alınmakta, bireyin mesleki sorumluluklarını yerine getirmesini engellemekte ve maddeye ulaşamadığında şiddetli titreme ve kaygı nöbetleri (yoksunluk) yaşamasına neden olmaktadır.
Derin Analiz
Bağımlılık yapıcı maddeler, beyindeki mezolimbik dopaminerjik yolu hedef alarak nukleus akkumbens bölgesinde ani ve yoğun bir dopamin salınımına yol açar. Bu nörobiyolojik mekanizma, doğal ödül sistemini manipüle ederek, maddenin tekrar kullanımına yönelik kompulsif bir arzu (craving) üretir. Zamanla nöroadaptasyon süreçleri gelişir; tolerans artar ve maddenin yokluğunda disfoni, anksiyete ve fizyolojik yoksunluk belirtileri ortaya çıkar. DSM-5 kriterlerine göre bu maddelerin kullanımı; kontrol kaybı, sosyal işlevsellikte bozulma, riskli ortamlarda kullanım ve tolerans/yoksunluk döngüsü ile karakterize edilen Madde Kullanım Bozukluğu kapsamında değerlendirilir.
Etimoloji
Latince 'addicere' (borç karşılığı köle olmak, bağlanmak) fiilinden türetilen 'addiction' ile Hollandaca 'droog' (kuru ot/bitki) kökünden gelen 'drug' kelimelerinin birleşiminden oluşmuştur.
Karıştırmayın
Alışkanlık (Habit) ile sıklıkla karıştırılır. Alışkanlıklar bilişsel kontrol altında değiştirilebilir ve bırakıldığında fizyolojik yoksunluk yaratmazken; bağımlılık yapıcı maddeler nörobiyolojik düzeyde yapısal değişikliklere ve kompulsif kullanım döngüsüne neden olur.