Beklenti Etkisi
Expectancy Effect
Tanım
Bir bireyin kendi davranışı veya başkasının davranışı hakkındaki önsel beklentilerinin, fiili davranışı istem dışı olarak şekillendirmesi ve kehanetin gerçekleşmesini sağlaması olgusu.
Örnek Vaka / Uygulama
Bir hastanede yeni geliştirilen bir analjezik ilacın (aslında etkisiz bir plasebo olduğu halde) kronik bel ağrısını büyük ölçüde dindireceği söylenen bir hasta grubunun, içsel beklenti etkisi ve plasebo mekanizması sayesinde beyinlerindeki endorfin salınımını artırarak gerçekten de daha az ağrı hissetmesi.
Derin Analiz
Beklenti etkisi, davranış bilimlerinde ve sosyal psikolojide, algı ile gerçeklik arasındaki geçirgen sınırın en somut kanıtlarından biridir. İki ana düzlemde incelenir: Kişilerarası beklenti etkisinde (interpersonal expectancy effect), gözlemcinin veya otorite figürünün (örneğin öğretmen veya araştırmacı) hedef birey hakkındaki önyargılı beklentileri, sözel olmayan ipuçları, tonlama ve mikro mimikler aracılığıyla karşı tarafa aktarılır; hedef birey bu beklentiye uygun davranmaya başlar. İçsel beklenti etkisinde (intrapersonal expectancy effect) ise öz-yeterlilik algısı devreye girer; kişinin kendi kapasitesi veya müdahale sonucu hakkındaki inancı, motivasyonel süreçleri ve nörobiyolojik hazırlığı doğrudan tetikleyerek performansın ta kendisini belirler. Bu mekanizma, Rosenthal ve Jacobson'ın klasik Pygmalion etkisi çalışmalarında ampirik olarak doğrulanmıştır ve istatistiksel olarak varyans analizlerinde sistematik hata kaynağı olabilmektedir.
Etimoloji
Latince 'exspectare' (beklemek, gözlemek) fiilinden türetilen 'expectancy' ile İngilizce 'effect' (etki, netice) kelimelerinin birleşiminden oluşur; kökensel olarak zihinsel bir öngörünün gelecekteki bir gerçeği biçimlendirme potansiyelini ifade eder.
Karıştırmayın
Pygalion Etkisi (genellikle eğitim ve kurumsal ortamlardaki kişilerarası beklenti etkisinin özel bir alt türüdür), Hawthorne Etkisi (bireylerin gözlendikleri için davranışlarını değiştirmesidir, beklentiden ziyade dikkat çekmeyle ilgilidir) ve Plasebo Etkisi (maddesel olmayan bir mücadelenin yarattığı iyileşme, ki beklenti etkisi bu sürecin bilişsel motorudur).