Bilişsel Tünelleme
Cognitive Tunneling
Tanım
Yüksek stres veya yoğun odaklanma koşullarında, bireyin dikkatini dar bir bilgi alanına sabitleyip çevresel ve ikincil uyarıcıları tamamen dışarıda bırakması durumu.
Örnek Vaka / Uygulama
Karmaşık bir enstrüman arızasıyla karşılaşan bir uçuş ekibinin, kokpitteki tek bir uyarı lambasına ya da göstergeye öyle bir odaklanması ki, uçağın hızla irtifa kaybettiğini gösteren dış pencere manzarasını veya ikincil ikaz seslerini tamamen algılayamaması.
Derin Analiz
Bilişsel psikoloji ve insan faktörleri mühendisliğinde, çalışma belleği kapasitesinin sınırlılığı ve dikkat kaynaklarının aşırı yüklenmesi bağlamında incelenir. Prefrontal korteksin ve yürütücü işlevlerin, kriz anında ya da yüksek bilişsel talep gerektiren durumlarda hayatta kalma veya görevi tamamlama güdüsüyle hareket ederek dikkat ışığını (attentional spotlight) tek bir hedefe kilitlemesiyle karakterizedir. Bu mekanizma anlık odaklanma sağlasa da, genel durumsal farkındalığı (situational awareness) ciddi ölçüde tehlikeye atar ve kritik ikincil sinyallerin gözden kaçırılmasına yol açar.
Etimoloji
İngilizce 'cognitive' (Latince 'cognoscere': bilmek, kavramak) ve 'tunnel' (Latince/Kelt kökenli yer altı geçiti, boru şeklindeki dar yapı) kelimelerinin birleşiminden türetilmiştir.
Karıştırmayın
Hiper odaklanma (hyperfocus) ile sıkça karıştırılır; hiper odaklanma genellikle uzun süreli, içsel motivasyonlu ve keyfi görevlere dalmayı ifade ederken, bilişsel tünelleme çoğunlukla stres, baskı ve kısıtlı zaman altında istemsiz bir dikkat daralmasıdır.