Cattell Kişilik Özelliği Kuramı
Cattell’s Personality Trait Theory
Tanım
Kişiliği, faktör analizi yöntemiyle tespit edilen ve yüzey özellikler ile bunların temelindeki 16 kaynak özellik olarak sınıflandıran yapısal bir yaklaşımdır.
Örnek Vaka / Uygulama
Klinik bir değerlendirmede, sürekli kaygı ve sosyal içedönüklük yaşayan bir danışanın 16PF testi yanıtları faktör analizine tabi tutulur. Analiz sonucunda, danışanın sergilediği dağınık davranışların (yüzey özellikler), 'duygusal dayanıksızlık' ve 'düşük sosyal cesaret' boyutlarındaki (kaynak özellikler) düşük puanlardan kaynaklandığı tespit edilir ve terapi planı bu temel faktörler üzerinden yapılandırılır.
Derin Analiz
Raymond B. Cattell, kişiliğin temel yapı taşlarını ampirik olarak haritalandırmak amacıyla istatistiksel bir yöntem olan faktör analizini psikometriye entegre etmiştir. Kuram, bireyin gözlenebilir davranış kümelerini 'yüzey özellikler' (surface traits) olarak tanımlarken, bu davranışların tutarlı ve derin kalıplarını belirleyen temel latent değişkenleri 'kaynak özellikler' (source traits) şeklinde kavramsallaştırır. Geliştirdiği 16 Faktör Kişilik Envanteri (16PF), bireylerin psikolojik profilini sıcakkanlılık, soyut düşünme, duygusal istikrar ve hakimiyet gibi bipolar (iki kutuplu) boyutlar üzerinden objektif bir matriste değerlendirir. Nörobiyolojik ve kalıtımsal temellere de dayandırılan bu yaklaşım, kişiliğin hem nomotetik (genel yasa koyucu) hem de mülakata dayalı klinik değerlendirmelerden ayrılarak deneysel temelde incelenmesine olanak tanımıştır.
Etimoloji
İngilizce 'personality' (Latince 'persona' - maske/oyuncu rolü) ve 'trait' (Latince 'tractus' - çekilmiş, çizgilenmiş yapı) kelimelerinin Raymond B. Cattell'ın soyadı ile birleşmesinden türetilmiştir.
Karıştırmayın
Eysenck'in Üçlü Faktör Kuramı (Psychoticism, Extraversion, Neuroticism) ve Beş Faktör Kuramı (Big Five). Cattell'ın kuramı daha çok kaynak özellik sayısının çokluğuna (16PF) dayanırken, Eysenck daha biyolojik temelli ve dar bir faktör uzayı sunar; Big Five ise daha sonradan geliştirilmiş ve evrensel kabul görmüş beş temel boyuta odaklanır.