Difüzyon Modeli
Diffusion Model
Tanım
Bireylerin bir karar verme sürecinde, ayrık adımlar yerine sürekli olarak kanıt biriktirdiğini ve önceden belirlenmiş bir eşiğe ulaştığında tepki verdiğini öne süren matematiksel ve bilişsel model.
Örnek Vaka / Uygulama
Bir psikiyatri kliniğinde DEHB (Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu) tanısı alan bir yetişkin ile sağlıklı bir kontrol grubunun 'Go/No-Go' testi sırasındaki performansları incelenmektedir. DEHB grubunun difüzyon modeli analizinde 'sınır ayrımı' parametresinin (eşik mesafesinin) anlamlı derecede düşük olduğu, yani hastaların yeterli kanıt biriktirmeden (dürtüsel olarak) hızlı kararlar aldığı tespit edilir. Bu sayede bozukluğun temelindeki bilişsel mekanizma motor hızdan bağımsız olarak izole edilir.
Derin Analiz
Roger Ratcliff tarafından 1978 yılında geliştirilen difüzyon modeli, iki alternatifli zor seçim görevlerinde (örneğin harf tanıma veya görsel uyaran sınıflandırma) tepki süresi (reaction time) ve hata oranlarını eşzamanlı olarak açıklayan en güçlü psikometrik araçlardan biridir. Model, bilişsel süreci bir 'rastgele yürüyüş' (random walk) veya Wiener süreci olarak ele alır. Zihinsel sistem, uyaranın başlangıcından itibaren sürekli bir gürültü ortamında kanıt toplar. Toplanan kanıt miktarı üst veya alt sınırları temsil eden iki karar eşiğinden birine çarptığında motor tepki tetiklenir. Modelin temel parametreleri şunları içerir: Sınır ayrımı (hız-doğruluk dengesini belirleyen eşik mesafesi), başlangıç yanlılığı (önsel beklenti), sürüklenme oranı (drift rate; uyaran kalitesini ve bilgi işleme hızını yansıtan sinyal gücü) ve karar dışı süre (kodlama ve motor hareket için geçen zaman). Nörogörüntüleme çalışmalarında, sürüklenme oranının striatum ve prefrontal korteksteki nöronal ateşleme hızlarıyla doğrudan korele olduğu gösterilmiştir.
Etimoloji
Latince 'diffundere' (yayılmak, dökülmek, dağılmak) fiilinden türetilmiştir; bilişsel psikolojide enformasyonun zaman içinde sürekli bir şekilde birikmesini ifade eder.
Karıştırmayın
Sinyal Saptama Teorisi (Signal Detection Theory) ile sıklıkla karıştırılır. Sinyal Saptama Teorisi kararın verimliliğini ve hassasiyetini statik olarak incelerken, difüzyon modeli tepki süresi dağılımının tamamını hesaba katarak zaman içindeki dinamik kanıt birikim sürecini modellenir.