Hayal Kırıklığı Yaratan Ödülsizlik Hipotezi
Frustrative Nonreward Hypothesis
Tanım
Edimsel koşullanmada daha önce sunulan pekiştirecin kesilmesinin, organizmada paradoksal bir motivasyon artışı yaratabilen içsel bir hayal kırıklığı durumu doğurduğunu savunan davranışçı model.
Örnek Vaka / Uygulama
Bir güvercinin her gagalama hareketinde yem alırken, mekanizmanın bozulması ve artık yem vermemesi durumunda, güvercinin ilk başta yem alana göre çok daha şiddetli ve hızlı bir şekilde düğmeyi gagalayama devam etmesi, sonrasında ise sönme sürecine girmesi bu hipotezle açıklanır.
Derin Analiz
Abraham Amsel tarafından geliştirilen bu hipotez, öğrenme psikolojisinde klasik ve edimsel süreçlerin kesişim noktasını inceler. Beklenen bir ödülün ani yokluğu, nörobiyolojik düzeyde hem aversif (itici) bir duygulanım hem de enerji mobilize edici bir dürtü ortaya çıkarır. Bu durum, organizmanın sönme (extinction) evresinde ilk başta daha şiddetli, hızlı veya dirençli tepkiler vermesine yol açan 'hayal kırıklığı etkisi'ni (frustration effect) tetikler. Dopaminerjik yolların ani blokajı ve noradrenerjik aktivasyon, bu içsel gerilimin fizyolojik altyapısını oluşturur; böylece ödül yoksunluğu geçici bir performans artışının yakıtı haline gelir.
Etimoloji
Karıştırmayın
Ceza (punishment) ile sıklıkla karıştırılır; cezada olumsuz bir uyaran verilirken, hayal kırıklığı yaratan ödülsizlikte var olan olumlu ödülün geri çekilmesi söz konusudur.