Kaçınma Sistemi
Aversive System
Tanım
Bireyin olumsuz, cezalandırıcı veya tehdit edici uyaranlara karşı gösterdiği duyarlılığı ve bu uyaranlardan kaçınma süreçlerini yöneten nörodavranışsal düzenek.
Örnek Vaka / Uygulama
Sosyal ortamlarda eleştirilme veya hata yapma korkusuyla (olumsuz ipucu) sürekli yeni insanlarla tanışmaktan kaçınan bir bireyin, bu kaçınma davranışı sayesinde kısa vadeli bir rahatlama yaşaması ancak uzun vadede sosyal izolasyon geliştirmesi kaçınma sisteminin aşırı çalışmasının klinik bir yansımasıdır.
Derin Analiz
Jeffrey Alan Gray'in Kişiliğin Biyolojik Temelleri Teorisi çerçevesinde şekillenen kaçınma sistemi, nevrotisizmin temel nörofizyolojik alt yapısını oluşturur. Gray'in modelinde bu sistem, Davranışsal İnhibisyon Sistemi (Behavioral Inhibition System - BIS) ile işlevsel bir paralellik gösterir ve organizmayı tehlikeden koruma, olası cezalardan uzak tutma amacı güder. Nörobiyolojik düzeyde septo-hipokampal sistem, monoaminerjik yollar (özellikle serotonin ve noradrenalin) ve frontal korteksin belirli alt bölgeleri bu sistemin regülasyonunda rol oynar. Sistemin hiperaktivitesi, bireyin çevredeki belirsizlikleri ve tehditleri abartılı şekilde algılamasına, kronik kaygıya ve kaçınma davranışlarının pekişmesine zemin hazırlar.
Etimoloji
Latince 'aversus' (arkasını dönmüş, uzaklaşmış, kaçınan) sözcüğünden türetilmiştir; 'a-' (uzaklaşma, -den yana olmama) ve 'vertere' (dönmek) köklerine dayanır.
Karıştırmayın
İştah sistemi (appetitive system) ile sıklıkla karıştırılır; iştah sistemi ödül ve olumlu pekiştireçlere yönelimi sağlarken, kaçınma sistemi cezadan kaçış ve tehdit tespitiyle ilgilidir. Ayrıca Davranışsal İnhibisyon Sistemi (BIS) ile sıkça bir tutulsa da, kaçınma sistemi daha geniş bir motivasyonel ve duyarlılık yelpazesini kapsar.