Katatoni
Catatonia
Tanım
İstemli hareketlerin ve motor davranışların belirgin biçimde bozulması, aşırı motor aktivite, hareketsizlik veya tuhaf postürlerin benimsenmesiyle kendini gösteren klinik bir sendromdur.
Örnek Vaka / Uygulama
Klinik değerlendirme sırasında hasta, klinisyen tarafından koluna verilen rahatsız ve alışılmadık bir pozisyonu saatlerce değiştirmeden koruyabilir (balmumu esnekliği). Sözel komutlara yanıt vermez, göz teması kurmaz ve dışarıdan gelen uyaranlara karşı tam bir motor tepkisizlik (stupor) sergiler; ancak bu durumun ardında tam bir bilinç bulanıklığı veya uyaranı algılayamama değil, motor outputun inhibisyonu yatar.
Derin Analiz
Katatoni, motor işlevselliğin, iradenin ve çevresel uyaranlara verilen yanıtların nitel ve nicel olarak farklılaşmasıyla ortaya çıkan karmaşık bir nöropsikiyatrik tablodur. Tarihsel olarak yalnızca şizofreninin bir alt tipi olarak kabul edilse de, güncel nosolojide (DSM-5 ve ICD-11) hem diğer psikiyatrik bozukluklara (bipolar bozukluk, majör depresyon) hem de çeşitli nörolojik ve tıbbi durumlara (ensefalit, metabolik bozukluklar) ikincil olarak gelişebilen bağımsız bir belirleyici olarak ele alınmaktadır. Nörobiyolojik temelleri tam olarak aydınlatılamamış olmakla birlikte; bazal gangliya devrelerindeki disfonksiyonlar, frontostriatal yolaklardaki bozulmalar ve GABAerjik sistem ile dopaminerjik reseptör (özellikle D2) dengesizlikleri üzerine kuramsal modeller odaklanmaktadır. Stupor, katalepsi, balmumu esnekliği (flexibilitas cerea), negativizm, mutizm ve ekompraksi gibi belirti kümeleriyle seyreder.
Etimoloji
Yunanca 'kata-' [aşağı / tamamen] + 'tonos' [gerginlik / tonus] sözcüklerinin birleşiminden türetilmiştir.
Karıştırmayın
Parkinson hastalığı (akinetik ve rijit tablo ile karışabilir ancak katatonide istem dışı motor kayıplar eşlik etmez ve benzodiazepin yanıtı ayırt edicidir), ağır depresyon (sadece psikomotor yavaşlama ile sınırlı kalır, katatonik postür veya negativizm içermez).