Kontrol Teorisi
Control Theory
Tanım
Bireylerin mevcut durumlarını belirli bir standartla sürekli olarak kıyaslayıp aradaki farkı kapatmak üzere davranışlarını ayarlamasını inceleyen ve köklerini mühendislik ile matematiğe dayandıran öz-düzenleme modeli.
Örnek Vaka / Uygulama
Önemli bir akademik sınava hazırlanan bir öğrenci, hedeflediği net sayısı standart (referans nokta) ile deneme sınavındaki mevcut net sayısını karşılaştırır. Aradaki olumsuz farkı (eksikliği) fark ettiğinde ders çalışma stratejisini değiştirir, eksik konulara ağırlık verir ve tekrar test ederek standartla uyum yakalamaya çalışır.
Derin Analiz
Charles S. Carver ve Michael Scheier tarafından 1982 yılında sosyal psikoloji ve kişilik psikolojisine uyarlanan kontrol teorisi, adını mühendislik ve matematik alanındaki geri bildirim (feedback) döngülerinden alır. Psikolojik bağlamda bu model, insan davranışının amaç yönelimli bir sisteme sahip olduğunu öne sürer. Birey, TOTE (Test-Operate-Test-Exit) döngüsü olarak bilinen mekanizma aracılığıyla çevresini algılar, durumu içsel standartlarıyla karşılaştırır, uyumsuzluk saptandığında davranışı değiştirir ve istenen duruma ulaşıldığında döngüyü sonlandırır. Bilişsel ve davranışsal süreçlerin homeostazi (denge) sağlama çabasını matematiksel bir kesinlikle modelleyen bu yaklaşım, motivasyon, öz-denetim ve duygu düzenleme mekanizmalarını anlamada temel teşkil eder.
Etimoloji
Latince 'contra-' (karşı) + 'rotulus' (tekerlek, kayıt) kökünden türetilen 'control' sözcüğü ile Yunanca 'theoria' (inceleme, gözlem) kelimesinin birleşiminden oluşmuştur.
Karıştırmayın
Öz-yeterlik (Self-efficacy) kavramı bireyin bir eylemi başarma inancına odaklanırken, kontrol teorisi doğrudan eylem ile standart arasındaki hata payını azaltan mekanik geri bildirim döngüleriyle ilgilidir.