Merkezi Tutarlılık Kuramı
Central Coherence Theory
Tanım
İnsan zihninin parçaları bütünleştirerek anlamlı bütünler oluşturma eğilimini inceleyen; otizm spektrum bozukluğunda ise bu bütünleştirme kapasitesinin zayıf olduğunu ve detay odaklı işlemeye ağırlık verildiğini savunan bilişsel kuram.
Örnek Vaka / Uygulama
Karmaşık bir orman manzarasına bakan tipik gelişim gösteren bir kişi, ağaçların tek tek yapraklarındaki damarları fark etmek yerine doğrudan 'orman' veya 'huzurlu bir doğa sahnesi' algısını edinir. Zayıf merkezi tutarlılığa sahip otistik bir birey ise tablodaki yaprakların en ince detaylarını, renk tonu varyasyonlarını ve geometrik desenleri olağanüstü bir keskinlikle fark ederken, bütünsel sahneyi anlamlandırmakta gecikebilir.
Derin Analiz
1989 yılında Uta Frith tarafından öne sürülen merkezi tutarlılık kuramı, tipik gelişim gösteren bireylerin çevresel uyaranları algılarken bağlama odaklandığını ve yüzey detaylarını feda ederek bütünsel bir anlam (gist) çıkardığını belirtir. Buna karşın, otizm spektrum bozukluğu (OSB) tanısı alan bireylerde 'zayıf merkezi tutarlılık' (weak central coherence) eğilimi gözlenir. Bu durum, yerel veya parçacıklı işlemeye aşırı derecede güvenilmesine, örüntülerin parçalarının mükemmel şekilde algılanmasına ancak bu parçaların global bir bağlamda birleştirilememesine yol açar. Nörobiyolojik düzeyde, bu farklılık beyin içi ağların (özellikle varsayılan durum ağı ve yürütücü işlev devreleri) bilgi entegrasyon biçimindeki atipik bağlantısallık modelleriyle ilişkilendirilmektedir.
Etimoloji
Latince 'centrum' (merkez, odak noktası) ve 'cohaerentia' (bir araya gelme, tutarlılık, bağlantı kurma) sözcüklerinin birleşiminden türetilmiştir.
Karıştırmayın
Yürütücü İşlevler Bozukluğu (Executive Dysfunction) ve Zihin Kuramı (Theory of Mind). Yürütücü işlevler planlama ve dürtü kontrolünü kapsarken, zihin kuramı başkalarının zihinsel durumlarını anlamayı hedefler; merkezi tutarlılık ise algısal bilginin bütünleştirilmesi mekanizmasıdır.