Yaş Farklılaşması Hipotezi
Age Differentiation Hypothesis
Tanım
Bilişsel yeteneklerin ve zihinsel işlevlerin çocukluk ve ergenlik döneminde yaş ilerledikçe daha farklılaşmış ve özelleşmiş hale geldiğini öne süren gelişimsel hipotez.
Örnek Vaka / Uygulama
8 yaşındaki bir çocuk ile 16 yaşındaki bir ergenin zeka testleri incelendiğinde; 8 yaşındaki çocuğun performansının genel bir bilişsel faktör tarafından güçlü bir şekilde belirlendiği, 16 yaşındaki ergende ise sözel kavrama, algısal akıl yürütme ve işlem hızı gibi alt alanların birbirinden bağımsız ve net bir şekilde ayrıştığı gözlemlenir.
Derin Analiz
Yaş farklılaşması hipotezi, insan bilişinin gelişimsel seyrini inceleyen psikometri ve bilişsel gelişim alanlarında köklü bir yere sahiptir. Bu hipoteze göre, erken çocukluk döneminde zeka (g) faktörü daha üniter ve genel bir yapı sergilerken, yaş ilerledikçe ve birey olgunlaştıkça bu genel yapı alt bileşenlere (sözel yetenek, mekansal akıl yürütme, işleyen bellek vb.) ayrılarak farklılaşır. Spearman'ın iki faktörlü zeka teorisi ve Cattell'in akıcı-kristalize zeka modelleri bağlamında test edilmiştir. Ancak ampirik bulgular karışıktır; bazı kesitsel ve boylamsal çalışmalar farklılaşmayı desteklerken, yaşlılık döneminde bu sürecin tersine dönerek 'dedifferentiation' (farklılaşmama) eğilimi gösterdiğini ortaya koymuştur.
Etimoloji
Latince 'aetas' (yaş) ve 'differentia' (farklılaşma, ayrışma) kelimelerinin birleşiminden türetilmiştir; gelişimsel psikolojide yeteneklerin ve özelliklerin yaşla birlikte uzmanlaşma derecesini ifade eder.
Karıştırmayın
Yaşlanmayla birlikte bilişsel yeteneklerin tekrar ortak bir faktör altında birleştiğini savunan 'yaşlılıkta farklılaşmama hipotezi' (age-dedifferentiation hypothesis) ile sıklıkla karıştırılır; aralarındaki temel fark birinin gelişimsel ayrışmaya, diğerinin ise yaşlılıkta gerilemeye odaklanmasıdır.