Cattell-horn Zeka Kuramı
Cattell–horn Theory Of İntelligence
Tanım
Genel zekanın (g) iki temel bileşene ayrıldığını savunan bir bilişsel kuramdır: kültürel birikime dayalı kristalize zeka ve yeni durumlara uyum sağlama kapasitesi olan akışkan zeka.
Örnek Vaka / Uygulama
Klinik bir değerlendirmede, 40 yaşında beyin sarsıntısı geçiren bir mühendisin bilişsel profili çıkarılırken bu kuram kullanılır. Mühendis, sayı dizilerini hatırlama ve geometrik matrisleri tamamlama (akışkan zeka gerektiren yeni görevler) testlerinde yaş ortalamasının altında puan alırken; kelime dağarcığı ve mesleki bilgi testlerinde (kristalize zeka gerektiren birikimsel görevler) üstün başarı göstermeye devam edebilir. Bu ayrım, hasarın nörolojik lokalizasyonunu ve bilişsel rezervin durumunu anlamada kritik veriler sunar.
Derin Analiz
Bilişsel psikoloji ve psikometri alanında, Cattell-Horn kuramı Spearman'ın tek faktörlü genel zeka (g) modeline meydan okuyarak zihinsel yeteneklerin hiyerarşik yapısını incelemiştir. Kuramın merkezinde yer alan akışkan zeka (Gf), biyolojik ve nörolojik olgunlaşmaya paralel olarak gelişen, yeni problemlerde soyut düşünme ve mantık yürütme becerisidir; ön frontal korteksteki işleyen bellek kapasitesi ile yüksek düzeyde korelasyon gösterir. Buna karşın kristalize zeka (Gc), eğitim, yaşam deneyimleri ve kültürel etkileşimlerle şekillenen, kazanılmış bilgi ve becerilerin toplamıdır. 1940'larda Raymond Cattell tarafından ortaya atılan bu model, daha sonra öğrencisi John L. Horn tarafından genişletilerek görsel-uzamsal yetenekler (Gv) gibi ek ikincil faktörleri de içerecek şekilde evrilmiştir. Bu yaklaşım, modern zeka testlerinin (örneğin WAIS ve Stanford-Binet) yapılandırılmasında temel iskelet oluşturur.
Etimoloji
Raymond B. Cattell (soyadı) ve John L. Horn (soyadı) soyadlarından türetilmiştir. 'Zeka' kelimesi Latince 'intelligentia' (anlama, kavrama, seçme) kökünden gelmektedir.
Karıştırmayın
Spearman'ın Tek Faktörlü Zeka Kuramı (g faktörü) ile sıklıkla karıştırılır; oysa Cattell-Horn kuramı zekayı tek bir skorda indirgemek yerine onu alt bileşenlere (akışkan ve kristalize) ayırır. Ayrıca daha sonra geliştirilen Cattell-Horn-Carroll (CHC) modeli ile de iç içe geçer ancak CHC modeli daha geniş bir üçüncü katman (geniş yetenekler) hiyerarşisi barındırır.