Çevresel Baskı-yeterlilik Modeli
Environmental Press–competence Model
Tanım
Bireyin çevresinden gelen uyarıcı talepleri (baskı) ile bu talepleri karşılayabilme kapasitesi (yeterlilik) arasındaki etkileşimin uyum ve adaptasyon düzeyini belirlediğini savunan geropsikolojik model.
Örnek Vaka / Uygulama
Hafif düzeyde demansı olan 82 yaşındaki bir bireyin, karmaşık toplu taşıma ağlarına ve kalabalık metro istasyonlarına sahip bir büyükşehirde tek başına seyahat etmesi, çevresel baskının (environmental press) bireyin bilişsel ve algısal yeterliliğini aşması nedeniyle yüksek anksiyete ve kaybolma riski doğurur. Aynı bireyin daha sakin, yönlendirgenin az olduğu ve fiziksel sınırları belirli bir huzurevi ortamına geçmesi ise çevresel baskıyı azaltarak bireyin mevcut yeterlilik düzeyiyle uyumlu, stresiz bir adaptasyon sağlamasına aracılık eder.
Derin Analiz
1973 yılında M. Powell Lawton ve Lucille D. Nahemow tarafından geliştirilen bu model, özellikle yaşlılık psikolojisinde (gerontoloji) birey-çevre uyumunun ekolojik teorik temelini oluşturur. Model, iki ana eksen üzerine kuruludur: 'Environmental press' (çevresel baskı), fiziksel ve sosyal çevrenin bireye yüklediği talep yükünü ifade ederken; 'competence' (yeterlilik), biyolojik sağlık, bilişsel beceriler, algısal yetiler ve ego gücü gibi bireysel kapasiteleri kapsar. Yüksek çevresel baskı düşük yeterlilikle birleştiğinde maladaptasyon (uyumsuzluk) ve yüksek stres ortaya çıkarken; optimum düzeyde bir denge, bireyin gelişimini ve optimal işlevselliğini tetikler. Sistemik olarak, çevre ile birey arasındaki bu sürekli geri bildirim döngüsü, yaşlanma sürecindeki bağımsızlık kaybı ve mekansal oryantasyon sorunlarının klinik değerlendirmesinde temel bir kılavuzdur.
Etimoloji
İngilizce 'environment' (çevre, Fransızca 'environner' [çevresini sarmak, kuşatmak] sözcüğünden) + 'press' (baskı, zorlama, Latince 'pressare' [bastırmak, sıkıştırmak]) ve 'competence' (yeterlilik, Latince 'competere' [uygun olmak, yetmek] kökünden) kelimelerinin birleşiminden türetilmiştir.
Karıştırmayın
Kişi-çevre uyumu (person-environment fit) kavramı ile sıklıkla karıştırılır; ancak P-E fit genellikle iş ve örgütsel psikolojide karşılıklı uyum ve tatmini odak alırken, Lawton-Nahemow modeli özellikle yaşlanma sürecindeki azalan kapasitelerin çevresel taleplerle kalibrasyonunu ve ekolojik adaptasyonu makro düzeyde inceler.