Domino Etkisi
Domino Effect
Tanım
Tek bir olayın, benzer olaylar zincirini tetikleyerek birbirini izleyen ardışık sonuçlar dalgası yaratması durumu.
Örnek Vaka / Uygulama
Beklenmeyen bir işle ilgili tehdit alan bir bireyin, "Bunu kaldıramam" düşüncesiyle bilişsel bir çarpıtma yaşaması; bu durumun anksiyeteyi tırmandırması, gece uykusuzluğa yol açması, ertesi gün iş performansının düşmesiyle stresi katlaması ve nihayetinde depresif bir döngüye girmesi.
Derin Analiz
Psikolojide domino etkisi, doğrusal olmayan nedensellik ve sistemler teorisi bağlamında incelenir. Bilişsel, duygusal veya çevresel tek bir tetikleyicinin (örneğin akut bir stres faktörünün), bireyin zihinsel şemaları üzerinden maladaptif değerlendirmelere yol açması ve bunun sonucunda sırasıyla anksiyete, fizyolojik uyarılma, uyku bozuklukları ve işlevsel olmayan başa çıkma stratejilerini (maladaptive coping) kartopu etkisiyle tetiklemesi sürecidir. Nörobiyolojik düzeyde, hipotalamus-hipofiz-adrenal (HPA) aksının kronik olarak aktive olması ve bu durumun prefrontal korteksin üst düzey yürütücü işlevlerini baskılamasıyla nöral devrelerde de benzer bir kaskat gözlenir.
Karıştırmayın
Kendi kendini gerçekleştiren kehanet (self-fulfilling prophecy) ile karıştırılabilir; ancak domino etkisinde kehanetten ziyade mekanik ve ardışık bir psikolojik tepki kaskatı söz konusudur.