Eylem Kontrol Modeli
Control Of Action Model
Tanım
Eylem seçimi ve yönetiminin, otomatik rutinleri yürüten Çatışma Zamanlama Sistemi ile yürütücü işlevleri gerektiren Denetimsel Dikkat Sistemi olmak üzere iki farklı süreç tarafından kontrol edildiğini öne süren bilişsel model.
Örnek Vaka / Uygulama
Sabah işe giderken her zamanki güzergahta araç kullanan bir sürücünün yolu trafiğe kapandığında aniden yön değiştirmesi bu modelle açıklanır. Normal sürüş sırasında şemalar Çatışma Zamanlama Sistemi tarafından otomatik yürütülür; ancak yolun kapanması gibi rutin dışı bir uyarıcı belirdiği anda Denetimsel Dikkat Sistemi (SAS) devreye girer, mevcut eylem planını baskılar ve yeni bir rota hesaplanmasını sağlar.
Derin Analiz
Norman ve Shallice tarafından 1980 yılında geliştirilen bu model, insan davranışının hem otomatik hem de bilinçli/iradi boyutlarını nörobiyolojik ve bilişsel bir çerçevede ele alır. Modelin ilk bileşeni olan Çatışma Zamanlama Sistemi (Contention Scheduling System), şemalar arası rekabeti çözerek günlük rutinlerin (örneğin yazım yazarken klavye tuşlarına basma) minimum bilinçsel çabayla akmasını sağlar. İkinci ve daha üst düzey bileşen olan Denetimsel Attentional Sistem (Supervisory Attentional System - SAS) ise yenilikçi, tehlikeli, planlama gerektiren veya rutin şemaların yetersiz kaldığı durumlarda devreye girer. Prefrontal korteksin işlevleriyle sıkı bir bağ kurulan SAS; karar verme, ketleme ve problem çözme gibi yürütücü süreçleri yönetir. Özellikle frontal lob lezyonları olan hastalarda SAS'ın işlevsiz kalması, hastaların perseverasyon (aynı davranışı sürekli tekrarlama) veya çevresel ipuçlarına bağımlı (utilizasyon davranışı) kalmasıyla sonuçlanır.
Etimoloji
İngilizce 'control' (Fransızca *contrôle*, Latince *contra-rotulus* [karşı-rulo/kayıt defteri] kökünden) ve 'action' (Latince *actio* [yapma, eylem] sözcüklerinin bileşiminden oluşur.
Karıştırmayın
Yürütücü işlevler (Executive functions) kavramıyla sıklıkla karıştırılır; ancak yürütücü işlevler daha geniş bir çatı terimdir, eylem kontrol modeli ise bu işlevlerin tam olarak hangi mimari yapıyla (otomatik vs. kontrollü) organize edildiğini açıklayan spesifik bir bilişsel modeldir.