Gecikmiş Uyku Fazı Bozukluğu
Delayed Sleep Phase Disorder
Tanım
Bireyin uyku-uyanıklık döngüsünün istenen veya toplumsal olarak kabul gören saatlere göre kronik olarak birkaç saat gecikmesiyle karakterize sirkadiyen ritim uyku bozukluğu.
Örnek Vaka / Uygulama
Yirmi dört yaşındaki bir üniversite öğrencisi, gece saat 04:00'ten önce uykuya dalamamaktadır ancak sabah 11:00'de uyandığında dinlenmiş hissetmektedir. Sabah 09:00 derslerine katılmaya zorlandığında, uyanmada aşırı güçlük, bilişsel bulanıklık ve gün içinde şiddetli uykululuk hali yaşamaktadır; hafta sonları kendi haline bırakıldığında ise uyku düzeni otomatik olarak sabaha kaymaktadır.
Derin Analiz
Sirkadiyen rasyonalitenin endojen biyolojik saat (supraskiyazmatik çekirdek) ile çevresel zaman ipuçları (zeitgeber, örn. gün ışığı, sosyal takvim) arasındaki senkronizasyon kaybından kaynaklanır. Serbest akışlı (free-running) sirkadiyen periyodun 24 saatin üzerinde olması veya melatonin salınım eğrisinin fazca gecikmesi temel etiyolojik mekanizmalardır. Birey kendi doğal ritmine göre uyuduğunda uyku süresi ve kalitesi normaldir, ancak zorla erken uyanma durumları kronik uyku yoksunluğuna ve buna bağlı prefrontal korteks disfonksiyonlarına yol açar.
Etimoloji
İngilizce 'delayed' (geciktirilmiş) + 'sleep' (uyku) + 'phase' (evre/faz) + 'disorder' (bozukluk) kelimelerinin birleşiminden oluşmuştur; köken olarak Latince *dis-* (ayrılma, bozulma) ve *ordinare* (düzenlemek) fiiline dayanır.
Karıştırmayın
İnsomnia (uykusuzluk) ile sıklıkla karıştırılır; insomniada uykuya dalma veya sürdürme güçlüğü rastgele ve kalitesizdir, gecikmiş uyku fazında ise istenen saatte uyuyamama ancak geç saatte uyunduğunda normal ve kaliteli uyku alma durumu vardır.