İçgüdüsel Sapma
İnstinctive Drift
Tanım
Edimsel koşullanma yoluyla kazanılmış ve pekiştirilmiş davranışların, zamanla organizmanın tür özgü doğuştan gelen (içgüdüsel) kalıplarına geri dönme eğilimi.
Örnek Vaka / Uygulama
Laboratuvarda bir güvercine çarkı gagaladığında yiyecek alması için edimsel koşullanma uygulanır. Kuş kısa sürede çarkı gagalamayı öğrenir. Ancak aradan geçen haftalarda, yiyecek sunulmadan hemen önce güvercinin çarkı gagalamak yerine yiyeceğe doğru kanat çırpma, toprağı gagalayırmış gibi yapma ve kur yapma ritüellerine benzer doğuştan gelen seremoniler sergilemeye başladığı görülür. Öğrenilen edim, içgüdüsel beslenme programının baskısına boyun eğmiştir.
Derin Analiz
Keller ve Marian Breland tarafından 1961 yılında literatüre kazandırılan içgüdüsel sapma, davranışçılık okulunun en temel kabullerinden olan 'her organizmanın her davranışı eşit kolaylıkla öğrenebileceği' varsayımını ampirik olarak sarsmıştır. B.F. Skinner'ın radikal davranışçı çerçevesinde, organizmanın boş bir levha (tabula rasa) olduğu ve çevresel pekiştireçlerle istenilen her türlü edimin şekillendirilebileceği öngörülür. Ancak Breland çifti, rakunlar, domuzlar ve tavuklarla yaptıkları ticari hayvan terbiyesi çalışmalarında, yiyecekle ilişkili pekiştireçlerin devreye girdiği noktalarda hayvanların, aldıkları operant eğitimi bastırarak evrimsel olarak kodlanmış yiyecek arama, yıkama veya eşeleme gibi otomatize davranışlara geri kaydıklarını gözlemlemiştir. Bu olgu, filogenetik mirasın (türün evrimsel tarihi) ontogenetik öğrenme süreçlerini (yaşantı yoluyla kazanılan) nasıl manipüle edebileceğini ve bazı durumlarda baskılayabileceğini göstererek bilişsel bilimler ile evrimsel psikolojinin entegrasyonuna zemin hazırlamıştır.
Etimoloji
İngilizce 'instinctive' (içgüdüsel, doğuştan gelen) ve 'drift' (sapma, akış yönünde kayma) kelimelerinin birleşiminden oluşur; etimolojik kökeni Latince 'instinctus' (dürtülenme, içten harekete geçirilme) ve Germen kökenli 'driftian' fiiline dayanır.
Karıştırmayın
Edimsel sönme (operant extinction) ile sıklıkla karıştırılır. Sönme sürecinde, pekiştirecin tamamen kesilmesi sonucu öğrenilen davranış kademeli olarak ortadan kalkar. İçgüdüsel sapmada ise pekiştirme devam etmektedir; ancak davranış, ödülü elde etme amacına hizmet eden edimsel formundan saparak türe özgü innat (doğuştan) bir form kazanır.