Kontrol / Denetim
Control
Tanım
Olaylar, davranışlar veya durumlar üzerinde otorite, güç ya da etki kurma kapasitesi; deneysel araştırmalarda ise dışsal değişkenlerin sistematik olarak regüle edilmesidir.
Örnek Vaka / Uygulama
Bilişsel davranışçı terapi sürecinde, panik bozukluk hastasının bedensel duyumları (kalp çarpıntısı vb.) üzerindeki 'kontrol' kaybı korkusu çalışılır. Terapist, hastaya bu duyumların ölümcül olmadığını göstererek içsel denetim algısını yeniden yapılandırır. Deneysel araştırmada ise, uyku yoksunluğunun dikkat üzerindeki etkisini inceleyen bir çalışmada, kafein tüketimi ve oda sıcaklığı gibi dışsal etkenlerin sabit tutulması birer kontrol prosedürüdür.
Derin Analiz
Davranış bilimlerinde ve deneysel metodolojide 'kontrol', hem bireysel bir motivasyon sistemini (birincil ve ikincil kontrol dinamikleri) hem de metodolojik bir zorunluluğu ifade eder. Klinik ve bilişsel düzeyde, bireyin çevresel belirsizliklerle başa çıkma ve öz-yeterlilik algısını sürdürme çabasının temelidir. Deneysel tasarım bağlamında ise, bağımlı değişken üzerindeki varyansın yalnızca bağımsız değişkenin manipülasyonuna atfedilebilmesi için dışsal (extraneous) ve karıştırıcı (confounding) değişkenlerin etkisiz hale getirilmesi sürecidir. İstatistiksel kontrol ise, ortak varyansın (kovaryans) matematiksel olarak arındırılmasıyla saf ilişkinin ortaya çıkarılmasını sağlar.
Etimoloji
Fransızca 'contrôle' [kayıt defteri, denetim] kelimesinden gelmektedir; kökeni Latince 'contra-' [karşı] + 'rotulus' [küçük rulo, parşömen] sözcüklerinin birleşimine dayanır (orijinalinde vergi kayıtlarının mükerrer defterlerle karşılaştırılarak denetlenmesini ifade eder).
Karıştırmayın
Baskılama (suppression) veya bastırma (repression) ile karıştırılabilir. Kontrol, bilinçli ve işlevsel bir düzenleme veya çevresel etki yönetimi iken; baskılama/bastırma, genellikle otomatize olmuş veya savunma mekanizmalarına dayalı içsel dürtü ya da düşünceleri engelleme çabasıdır.