Koşullu Kaçınma Tepkisi
CAR
Tanım
Organizmanın, uyarıcı öncesi işaretler (uyaranlar) aracılığıyla tehlikeden veya cezadan önceden kaçınmasını sağlayan öğrenilmiş davranış biçimi.
Örnek Vaka / Uygulama
Bir laboratuvar deneyinde, kafesteki bir fareye sesli bir uyarı verildikten beş saniye sonra zeminine hafif bir elektrik akımı verilmektedir. Deneyin ilk aşamalarında fare şoku yaşar; ancak birkaç deneme sonra fare, sesli uyarıyı duyduğu anda tekerleği çevirerek elektrik şokundan tamamen kaçınmayı öğrenir. Ses verildiğinde farenin tekerleği çevirmesi bir CAR (Koşullu Kaçınma Tepkisi) örneğidir.
Derin Analiz
Deneysel psikoloji ve davranış bilimi literatüründe CAR (Koşullu Kaçınma Tepkisi), klasik ve edimsel (operant) koşullanmanın kesişim kümesinde yer alan temel bir paradigma olarak incelenir. Süreç, genellikle nötr bir uyaranın (örneğin bir ışık veya ton) aversif (itici/cezalandırıcı) bir uyaranla (örneğin elektrik şoku) eşleşmesiyle başlar. Hayvan veya insan, bu uyarıcı işaret geldiğinde belirli bir eylemi gerçekleştirerek aversif uyaranın ortaya çıkışını tamamen engeller. Nörobiyolojik düzeyde, bu sürecin pekişmesi ve sürdürülmesi amigdala, prefrontal korteks ve striatum arasındaki karmaşık nöral devrelerin iş birliğine dayanır. Özellikle klinik psikoloji bağlamında, fobiler, obsesif-kompulsif bozukluk (OKB) ve travma sonrası stres bozukluğunda (TSSB) görülen kaçınma davranışlarının laboratuvar modeli olarak kritik bir öneme sahiptir.
Etimoloji
İngilizce 'conditioned' (koşullanmış: Latince 'conditio' [şart/koşul]), 'avoidance' (kaçınma: Latince 'evitare' [sakınmak/uzak durmak]) ve 'response' (tepki: Latince 'respondere' [karşılık vermek]) kelimelerinin baş harflerinden oluşan akronim.
Karıştırmayın
Koşullu kaçınma tepkisi (CAR) genellikle 'koşullu kaçış tepkisi' (conditioned escape response) ile karıştırılır. Kaçış tepkisinde aversif uyaran halihazırda mevcuttur ve organizma bu uyarımdan kurtulmak için tepki verir; kaçınma tepkisinde ise aversif uyaran henüz *başlamamıştır* ve organizma uyarıcının gelmesini engellemek için hareket eder.