Kötüye Kullanım Potansiyeli
Abuse Potential
Tanım
Bir psikoaktif maddenin, bireyde madde kullanım davranışını pekiştirerek kötüye kullanım boyutuna taşıma olasılığının derecesidir.
Örnek Vaka / Uygulama
Klinik değerlendirmede, yeni geliştirilen bir analjezik ilacın farmakokinetik profili incelenirken, ilacın kan-beyin bariyerini ne kadar hızlı geçtigi laboratuvar ortamında test edilir. İlacın etki süresi kısa ve beyne ulaşım hızı yüksekse, hastaların ilacı reçete edilen dozun üzerinde ve öforik etki amacıyla kullanma riski (kötüye kullanım potansiyeli) yüksek kabul edilir.
Derin Analiz
Kötüye kullanım potansiyeli, farmakolojik ajanların mezolimbik dopaminerjik sistem üzerindeki ödüllendirici etkilerinin nicel bir ölçüsüdür. Nörobiyolojik düzlemde, maddenin nükleus akkumbens salınım hızı ve sinaptik aralıktaki dopamin kalış süresi bu potansiyeli doğrudan belirler. Farmakokinetik parametreler (özellikle uygulama yolu ve etki başlangıç hızı) kritik bir rol oynar; örneğin, intravenöz veya inhalasyon yoluyla alınan maddeler, oral yola kıyasla daha hızlı bir farmakolojik yanıt ve yoğun öfori tetiklediğinden pekiştireç değeri ve dolayısıyla kötüye kullanım potansiyeli en yüksek olan gruptadır. Tolerans gelişimi, yoksunluk sendromunun şiddeti ve maddenin yarı ömrü de bu potansiyeli modüle eden diğer farmakolojik değişkenlerdir.
Etimoloji
İngilizce 'abuse' (Latince 'abusus' - yanlış veya aşırı kullanım) ve 'potential' (Latince 'potentia' - güç, kapasite) kelimelerinin birleşiminden oluşur.
Karıştırmayın
Madde bağımlılığı (substance dependence) ile sıklıkla karıştırılır. Kötüye kullanım potansiyeli maddenin intrinsik farmakolojik özelliklerini ve pekiştirici gücünü ifade ederken; bağımlılık, bu potansiyelin yanı sıra genetik, çevresel ve psikososyal faktörlerin etkileşimiyle ortaya çıkan kronik, kompulsif kullanım bozukluğudur.