Nedenler Doktrini
Doctrine Of Causes
Tanım
Aristoteles'in, bir nesnenin veya olgunun varlık kazanmasını ve açıklanmasını dört farklı nedensellik kipiyle (maddi, formel, etken ve ereksel) ele alan felsefi ve bilimsel temelli açıklama modeli.
Örnek Vaka / Uygulama
Klinik bir depresyon vakasında hastanın durumunu bu doktrinle ele alırsak: Maddi neden nörotransmitter düzeyleri ve genetik altyapıdır; formel neden majör depresif bozukluğun tanı kriterleri tablosudur; etken neden bireyin yaşadığı yakın tarihli bir travmatik kayıptır; ereksel neden ise bireyin bu tükenmişlik hali üzerinden çevresinden ilgi ve bakım görme (veya sorumluluklardan kaçınma) gibi bilinçdışı nihai yönelimidir.
Derin Analiz
Aristotelesçi felsefe ve erken dönem bilimsel metodolojide kök salan nedenler doktrini; bir olgunun tam olarak anlaşılabilmesi için 'maddi neden' (nesnenin yapıldığı ham madde), 'formel neden' (nesnenin özü veya tasarımı), 'etken neden' (nesneyi var eden dış güç veya fail) ve 'ereksel neden' (nesnenin varlık amacı veya telos'u) olmak üzere dört ayrı eksenin incelenmesini zorunlu kılar. Modern bilim ve ampirik psikoloji büyük ölçüde etken (nedensel) ve maddi mekanizmalara odaklansa da, bilişsel bilimlerde ve fenomenolojik yaklaşımlarda ereksel (amaç yönelimli) bakış açısı, insan davranışının anlaşılmasında hâlâ hermeneutik bir derinlik sağlar.
Etimoloji
Latince 'doctrina' [öğreti, bilgi] ve 'causa' [sebep, neden, gerekçe] sözcüklerinin birleşiminden türetilmiş olup, kökeni Aristoteles'in antik Yunancadaki 'aitia' [sorumlu olunan şey, neden] kavramına dayanır.
Karıştırmayın
Lineer nedensellik (tek yönlü neden-sonuç ilişkisi) ile karıştırılır; oysa nedenler doktrini, olayları tek bir doğrusal etkenle değil, çok boyutlu ve ontolojik bir perspektifle (amaç ve form dahil) inceler.