Set/reset Modeli
Set/reset Model
Tanım
Bireylerin yargı oluştururken varsayılan olarak bağlamsal unsurları hedefe entegre ettiğini (set), ancak bilinçli ve çaba gerektiren durumlarda bu bağlamı ayıklamaya çalışırken yanıltıcı bir şekilde hedefin kendi unsurlarını da dışarıda bıraktığını (reset) öne süren bilişsel süreç modelidir.
Örnek Vaka / Uygulama
Bir işe alım uzmanının, adayın son derece lüks ve prestijli bir üniversiteden mezun olduğunu gördüğünde (bağlam), adayın teknik becerilerini otomatik olarak çok yüksek değerlendirmesi 'set' etkisidir. Uzman, 'Bu prestijli okul nedeniyle adayı kayırıyor olabilirim' diyerek bilinçli bir düzeltme yapmaya çalıştığında ('reset' aşaması), aşırıya kaçarak adayın gerçekten var olan yetkinliklerini de göz ardı edebilir ve onu hak ettiğinden daha düşük puanlayabilir.
Derin Analiz
Set/reset modeli, sosyal biliş ve yargı psikolojisinde asimilasyon ve kontrast etkilerinin mekanizmalarını açıklamak üzere geliştirilmiştir. Otomatik (nondeliberative) koşullarda insanlar, hedef nesne veya kişi hakkındaki yargılarına çevresel bağlamı fark etmeden dahil ederler (set aşaması). Ancak bireyden analitik ve kasıtlı bir değerlendirme yapması istendiğinde, bağlamın yarattığı önyargıyı 'sıfırlamak' (reset) amacıyla zihinsel bir düzeltme çabasına girişir. Bu düzeltme mekanizması yüksek bilişsel yük (cognitive load) gerektirir. Ironik bir şekilde, bu aşırı çaba sırasında hedef nesnenin özüne ait bazı geçerli bilgiler de bağlamla birlikte yanlışlıkla elenir ve bu durum zıtlık (contrast) etkilerine yol açar. Model, insan yargılarındaki sistematik hataların ve düzeltme çabalarının sınırlılıklarını ortaya koyması açısından bilişsel bilimlerde kritik bir yere sahiptir.
Etimoloji
İngilizce 'set' (kurulum, varsayılan eğilim, bağlama uyum sağlama) ve 'reset' (sıfırlama, bağlamsal etkiyi ayrıştırma) kelimelerinin birleşiminden oluşan bilişsel bir teorik modeldir; Leonard L. Martin ve meslektaşları tarafından literatürüne kazandırılmıştır.
Karıştırmayın
Esnek Düzeltme Modeli (Flexible Correction Model) ile karıştırılabilir; ancak set/reset modeli, düzeltme çabasının hedef özelliklerin yanlışlıkla elenmesine yol açan spesifik bilişsel mekanizmasına ve kontrast etkilerine odaklanır.
Keşfetmeye Devam Edin
Kontrast Etkisi
Kontrast Etkisi
Contrast Effect
İki uyaranın aynı anda veya art arda sunulması durumunda, aralarındaki farkın olduğundan daha yoğun veya baskın algılanması eğilimidir.
İncele
Esnek Düzeltme Modeli
Esnek Düzeltme Modeli
Flexible Correction Model
Bireylerin, bağlamsal faktörlerin yargılarını nasıl etkilediğine dair saf teorilerini (naive theories) kullanarak, motivasyon ve yetenekleri doğrultusunda yanlılıkları ayarlama sürecini açıklayan teori.
İncele