Uyumsuz Uyarıcı
Discrepant Stimulus
Tanım
Bilinen bir uyarıcıdan veya şematik temsilden orta düzeyde farklılık gösteren, bireyin zihinsel şemalarıyla çelişen her türlü duyusal girdidir.
Örnek Vaka / Uygulama
Altı aylık bir bebeğin her gün gördüğü ve tanıdığı kedisinin tüylerinin üzerine yapıştırılmış yapay mavi bir kurdele ile karşılaşması, bebeğin zihnindeki 'kedi' şemasıyla çelişir ancak şemayı tamamen yıkmaz. Bebek, bu uyumsuz uyarıcı karşısında donakalır, dikkatle inceler ve yeni duruma uyum sağlamak için şemasını günceller.
Derin Analiz
Bilişsel gelişim ve algı psikolojisinde uyumsuz uyarıcılar, Piaget'nin dengelenme (equilibration) ve bilişsel çelişki süreçlerinin tetikleyicisi olarak işlev görür. Birey, çevresini algılarken zihinsel şemalar (schema) oluşturur. Tamamen özdeş uyarıcılar alışmaya (habituasyon) yol açarken, uç düzeyde farklı uyarıcılar korku ya da kaçınmaya sebep olabilir. Ancak orta düzeyde uyumsuzluk gösteren uyarıcılar, optimal düzeyde uyarılma yaratarak dikkat, keşif davranışı ve bilişsel yeniden yapılanmayı (accommodation) aktive eder. Örneğin, bir bebeğininceliği ve ses tonu aşina olduğu anne yüzünden farklı olan ancak tamamen yabancı da sayılmayan bir yabancının yüzüyle karşılaşması, bilişsel şemada güncelleme gerektiren tipik bir uyumsuz uyarıcı örneğidir.
Etimoloji
Latince 'discrepare' (uyumsuz olmak, ses ayrılığı göstermek; dis- [ayrılık, zıtlık] + crepare [çıkarmak, seslenmek]) kökünden türetilmiştir. 'Stimulus' ise Latince 'değnek, dürtü, uyarıcı' anlamlarına gelir.
Karıştırmayın
Yenilikçi uyarıcı (novel stimulus) ile karıştırılır; yenilikçi uyarıcı daha önce hiç deneyimlenmemiş tamamen yeni bir girdiyken, uyumsuz uyarıcı mevcut bir şemayla kısmen uyuşan ama sapma gösteren bir girdidir.
Keşfetmeye Devam Edin
Bilişsel Şema
Cognitive Schema
Bireyin dünyayı, kendini ve diğerlerini anlamlandırmasını, kategorize etmesini ve yeni bilgileri filtrelemesini sağlayan, geçmiş deneyimlerle şekillenmiş soyut bilgi yapıları ve zihinsel kalıplardır.
Bilişsel Çelişki
Cognitive Dissonance
Bilişsel sistemdeki iki veya daha fazla inanç, tutum veya davranış arasında tutarsızlık olduğunda ortaya çıkan ve bireyde güçlü bir motivasyonel gerilim yaratan hoş olmayan psikolojik durum.