Araya Girme Hatası
İntrusion Error
Tanım
Örnek Vaka / Uygulama
Klinik nöropsikoloji laboratuvarında bir sözel öğrenme testine (örneğin RAVLT) tabi tutulan bir danışana 15 kelimelik bir liste okunur ve ardından serbest çağrışım istenir. Danışan, listede hiç yer almamasına rağmen 'doktor' kelimesinden hemen sonra anlamsal bir yakınlık nedeniyle listede olmayan 'hemşire' kelimesini söyler. Bu durum, anlamsal ağın otomatik aktivasyonunun inhibisyon kontrolünü nasıl aştığını somutlaştırır.
Derin Analiz
Bilişsel psikoloji ve bellek araştırmalarında araya girme hatası, insan zihninin anlamsal ağlar ve şemalar üzerinden nasıl çalıştığını ele veren kritik bir göstergedir. Bireyler hedef bilgiyi geri çağırırken (retrieval), hedef uyarıcıyla semantik (anlamsal), fonolojik (sesbilgisel) veya bağlamsal olarak ilişkili olan ancak o anki deneyim setinde bulunmayan çeldiricileri aktif belleğe sızdırırlar. Bu hatalar, belleğin saf bir kayıt cihazı olmadığını, aksine yapılandırmacı (constructive) bir temelde çalıştığını kanıtlar. Örneğin, bir listede 'elma' kelimesi geçmemesine rağmen 'meyve' veya 'armut' kelimesinin hatırlanması, epizodik belleğin anlamsal kategori sınırlarıyla ne denli iç içe olduğunu gösterir. Nöropsikolojik bağlamda, prefrontal korteksin yürütücü işlevlerindeki ve inhibitör kontrol (baskılama) mekanizmalarındaki zayıflıklar, bu tür istemsiz araya girmelerin sıklığını belirgin biçimde artırır.
Etimoloji
Latince 'in-' (içeri, yönelme) + 'trudere' (itmek, sokmak) fiil kökünden türetilmiştir; kelime anlamı olarak 'zorla içeri sokulma, tecavüz veya araya sızma' kökenine dayanır.
Karıştırmayın
Konfabülasyon (uydurma) ile sıklıkla karıştırılır; konfabülasyonda kişi bilinçli bir aldatma olmaksızın tamamen hayali veya yanlış anıları üretip bunlara inanırken, araya girme hatası genellikle yapılandırılmış bir bellek testinde hedefe yakın ama yanlış bir çeldiricinin müdahalesiyle ortaya çıkar.